Ավստրալիայում պատերազմական հանցագործությունների շուրջ բանավեճ է հարուցվել զինվորականի գրավի դիմաց ազատ արձակվելուց հետո

Ավստրալիայի հատուկ նշանակության ջոկատի (SAS) նախկին զինծառայող և Վիկտորիա խաչի դափնեկիր Բեն Ռոբերտս-Սմիթը 2026 թվականի ապրիլի 17-ին գրավի դիմաց ազատ է արձակվել այն բանից հետո, երբ նրան մեղադրանք է առաջադրվել ռազմական հանցագործության սպանության մի քանի դեպքերի համար: Սիդնեյի Դաունինգ կենտրոնի տեղական դատարանում դատավոր Գրեգ Գրոգինի կողմից կայացված որոշումը համազգային բանավեճ է առաջացրել Աֆղանստանում տեղակայման ժամանակ ենթադրյալ հանցագործությունների համար պատասխանատվության և Ավստրալիայի արդարադատության համակարգի անկախության շուրջ: Գործը ուշադրություն է հրավիրում քաղաքացիական դատարանում ռազմական հանցագործությունների հետապնդման բարդություններին, հատկապես հաշվի առնելով նախադատական լայն հրապարակումները և դատավարության հնարավոր երկար տարիները:

47-ամյա Ռոբերտս-Սմիթին մեղադրանք է առաջադրվել ռազմական հանցագործության հինգ դեպքի համար, որոնք կապված են 2009-ից 2012 թվականներին տեղի ունեցած միջադեպերի հետ: Նա ձերբակալվել է ապրիլի 7-ին և դատարան է ներկայացել տեսակապի միջոցով Silverwater ուղղիչ համալիրից՝ կանաչ բանտային համազգեստով: Չնայած թագավորական դատախազ Սայմոն Բուխենի կողմից գրավի դեմ կտրուկ առարկություններին՝ վկաների վրա ազդելու մտահոգությունների և մեղադրանքների լրջության պատճառով, դատավոր Գրոգինը հավանություն է տվել գրավի դիմումին: Բուխենը պնդել է, որ Ռոբերտս-Սմիթը ձերբակալվել է Սիդնեյի օդանավակայանում անցած շաբաթ Ավստրալիայից մշտապես մեկնելու մտադրությամբ:

Պաշտպանական փաստաբան Սլեյդ Հաուելը պնդել է, որ գործը նախադեպը չունի և ներկայացնում է «իրավական անհայտ տարածք», ենթադրելով, որ դրա լուծումը կարող է տևել տարիներ՝ «բազմաթիվ շրջադարձերով»: Հաուելը մտահոգություն է հայտնել նաև, որ նախադատական լայն հրապարակումները կարող են վտանգել դատավարության արդարությունը, եթե Ռոբերտս-Սմիթը մնա կալանքի տակ: Նա վստահեցրել է դատարանին, որ իր պաշտպանյալը կհամապատասխանի գրավի խիստ պայմաններին։ Ռոբերտս-Սմիթի ծնողները ներկա են եղել դատարանում լսումների ժամանակ, իսկ աջակիցները հավաքվել էին դատարանի և Silverwater ուղղիչ համալիրի դիմաց:

Ռոբերտս-Սմիթին առաջադրված մեղադրանքները բխում են 2020 թվականի պատմական ռազմական զեկույցից, որը բացահայտել է աֆղանստանյան պատերազմում ավստրալիական զորքերի կողմից կատարված ապօրինի սպանությունների և այլ ռազմական հանցագործությունների մասին պնդումները: Ռոբերտս-Սմիթին մեղադրում են երկու անզեն աֆղան կալանավորների անմիջական սպանության և երեք այլոց սպանությանը օժանդակելու կամ դրդելու մեջ: Այս պնդումներն ի սկզբանե լույս են տեսել Fairfax Media-ի կողմից 2018 թվականին, ինչը հանգեցրել է Ռոբերտս-Սմիթի կողմից ներկայացված զրպարտության դատական հայցին, որը նա ի վերջո պարտվել է այն բանից հետո, երբ դատավորը պնդումները էականորեն ճշմարիտ է ճանաչել: Դատախազը հայտարարել է, որ Ռոբերտս-Սմիթին մեղադրում են կամ սպանելու, կամ իր ենթականերին անզեն կալանավորներին սպանելու հրահանգ տալու մեջ:

Ռոբերտս-Սմիթի գործը կարևորում է մեղադրյալի իրավունքների հավասարակշռման մարտահրավերները ենթադրյալ ռազմական հանցագործությունների դեպքերում պատասխանատվության անհրաժեշտության հետ: Գրավի տրամադրումը, չնայած վկաների վրա ազդելու մտահոգություններին, ընդգծում է պատշաճ ընթացակարգի և անմեղության կանխավարկածի կարևորությունը: Այնուամենայնիվ, հենց մեղադրանքներն իրենք լուրջ հարցեր են առաջացնում Աֆղանստանում ավստրալիական զորքերի վարքագծի և անպատժելիության մշակույթի հնարավորության վերաբերյալ: Գործը զուգահեռներ է անցկացնում նաև Արցախյան հակամարտության հետ կապված ենթադրյալ ռազմական հանցագործությունների հետապնդման Հայաստանի պայքարի հետ, որտեղ ապացույցների հավաքագրման, վկաների պաշտպանության և միջազգային համագործակցության հարցերը զգալի խոչընդոտներ են հանդիսանում: Ինչպես ավստրալական դեպքում, թափանցիկության և միջազգային իրավական չափանիշներին հետևելը կարևոր է հանրային վստահությունը պահպանելու և արդարադատության հասնելու համար: