Հայկական աշխարհի առանցքային խնդիրներից մեկը այն է, որ մենք գրեթե չենք հասկանում մեր տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական դերակատարներին։ Մենք թույլ ենք պատկերացնում որոշումների ընդունման տրամաբանությունը Ռուսաստանում, Իրանում, Թուրքիայում, Ադրբեջանում և առավել ևս՝ Իսրայելում։ Առանց այս ըմբռնման անհնար է ձևավորել ոչ երկարաժամկետ ռազմավարություն, ոչ էլ համարժեք անվտանգության համակարգ։
Այսօր իմաստ ունի առանձին խոսել Թուրքիայի և այն «քաղաքակրթական» ուղու մասին, որը փորձում է կառուցել Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը։
Ժամանակակից Թուրքիան ունի արտահայտված կայսերական հավակնություններ, կարճ պատմական հիշողություն և ուժեղ ձգտում իրեն դիրքավորելու որպես ինքնուրույն քաղաքակրթություն՝ չնայած դրա համար կայուն հիմքերի բացակայությանը։ Այդ նպատակով թուրքական նախագիծը պատրաստ է հենվել այլ ժողովուրդների պատմամշակութային ժառանգության վրա՝ փորձելով այն ներառել սեփական նարատիվի մեջ։
Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե Անկարային շատ բան է հաջողվում։ Սակայն ավելի խորքային վերլուծության դեպքում ակնհայտ է դառնում, թե որքան խարխլված է այդ կառուցվածքը։
Ասադի ռեժիմի անկումից մեկ շաբաթ անց Էրդողանը հայտարարեց, որ «Թուրքիան ավելի մեծ է, քան Թուրքիան», և որ «որպես ազգ մենք չենք կարող սահմանափակել մեր տեսլականը 782 հազար քառակուսի կիլոմետրով»։ Նրա խոսքով՝ Թուրքիան «չի կարող խուսափել իր ճակատագրից», իսկ նրանք, ովքեր հարց են տալիս, թե «ինչ է Թուրքիան անում Լիբիայում կամ Սոմալիում», պարզապես չեն հասկանում տեղի ունեցողը։
Երկրի ներսում հզոր քարոզչական մեքենան գործարկել է «Թուրքիայի դարը» քարոզարշավը՝ ակտիվորեն առաջ մղելով երկրի պատմական մեծությանը դատապարտված լինելու գաղափարը։ Օսմանյան կայսրությունը, որը նախկինում քեմալական էլիտայի կողմից ծաղրվում էր որպես անկման խորհրդանիշ, վերարժևորվեց և ներկայացվեց որպես կարգի և պլյուրալիզմի մոդել։ Հեռուստասերիալներում, կիսաակադեմիական համաժողովներում և անգամ ռեստորանների մենյուներում օսմանյան շրջանը մատուցվում է որպես «ոսկե դարաշրջան», որը ընդհատվել է արտաքին ինտրիգների և ներքին դավաճանության հետևանքով։
Ոչ պաշտոնական քննարկումներում թուրք պաշտոնյաները ավելի ու ավելի հաճախ են նկարագրում Թուրքիան որպես կայունության երաշխավոր Կովկասից մինչև Լևանտ ընկած տարածքում՝ ընդգծելով նրա կապերը բարեկամ ռեժիմների հետ։ Վերջին տասնամյակում Անկարան պաշտպանության և անվտանգության ոլորտներում համաձայնագրեր է ստորագրել Ալբանիայի, Ալժիրի, Ադրբեջանի, Բոսնիայի, Եթովպիայի, Լիբիայի, Նիգերի, Պակիստանի, Կատարի, Սոմալիի, Սիրիայի և Թունիսի հետ։
Զուգահեռաբար Թուրքիան հայտարարում է Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման ձգտման և տարածաշրջանային տնտեսական ձևաչափի առաջմղման մասին, որը պետք է նվազեցնի Իրանի և Ռուսաստանի ազդեցությունը Կովկասում և Անկարային ապահովի անմիջական հասանելիություն տարածաշրջանային շուկաներին։
Հոկտեմբերի 13-ին, հրադադարի համաձայնագրի ստորագրման ժամանակ, Էրդողանը կանգնած էր Դոնալդ Թրամփի, ինչպես նաև Եգիպտոսի և Կատարի ղեկավարների կողքին։ Թուրքիայի նախագահի կողմնակիցների համար այդ պահը խորհրդանշական նշանակություն ուներ։ Ավելի քան հարյուր տարի առաջ բրիտանացի գեներալ Էդմունդ Ալենբին մտավ Երուսաղեմ՝ վերջ դնելով Օսմանյան իշխանության չորսդարյա տիրապետությանը։ Այժմ, Անկարայի ընկալմամբ, Թուրքիան «վերադարձել է»։ Վերջին տարիներին թուրքական զորքերը գործել են Իրաքում, Լիբիայում և Սիրիայում, իսկ Մերձավոր Արևելքը կրկին հայտնվել է թուրքական արտաքին քաղաքականության կենտրոնում։
Սակայն արտաքին «օպտիկան» չի վերացնում իրականությունը։
Թուրքիան բախվում է լուրջ ներքին խնդիրների․ լարված տնտեսություն, բարձր գնաճ, թուլացած ազգային արժույթ և հյուծված պետական ինստիտուտներ։
Գերհիպերկենտրոնացված կառավարման երկու տասնամյակներից հետո Էրդողանի կողմից կառուցված համակարգը սկսել է խափանումներ տալ։ Անկարան ակնհայտորեն զրկված է այն ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներից, որոնք անհրաժեշտ են սեփական հավակնություններին համապատասխանելու համար։
Նախագահի քաղաքական հենարանը նեղանում է․ ընդդիմությունը հաղթանակներ է գրանցել տեղական ինքնակառավարման ընտրություններում, իսկ հասարակական դժգոհությունն աճում է։
Երկրի բիզնես էլիտաները, որոնք իրենց մեծ մասով շարունակում են մնալ արևմտամետ և լիբերալ, չեն շտապում աջակցել ներքին ոչ լիբերալ կուրսին՝ Թուրքիայի անորոշ աշխարհաքաղաքական դիրքավորման պայմաններում։
Էրդողանի նախագծի համար ամենասուր արտաքին մարտահրավերներից մեկը դառնում է Իսրայելի հետ խորացող մրցակցությունը։
Նույնիսկ փոփոխվող Թրամփի կողմից տրված իրավիճակային հավանությունը Անկարային չի ապահովում ԱՄՆ-ի երկարաժամկետ աջակցության վստահություն և չի վերացնում այն հիմնարար սահմանափակումները, որոնց բախվում է թուրքական «քաղաքակրթական» նախագիծը։
Այս ամենը վկայում է այն մասին, որ Թուրքիայի այսպես կոչված «քաղաքակրթական» գաղափարախոսությունը առավելապես Էրդողանի անձնական քաղաքական նախագիծն է, այլ ոչ թե թուրքական հասարակության ներսում ձևավորված խորքային և կայուն կոնսենսուսի արդյունք։