Հայաստանի կառավարությունը հայտարարել է համընդհանուր եկամուտների հայտարարագրման համակարգի ներդրման մասին՝ ներկայացնելով այն որպես միջոց աշխատող քաղաքացիներին ֆինանսական աջակցություն տրամադրելու համար։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հունվարի 30-ին կառավարության նիստի ընթացքում հայտարարեց, որ այս համակարգը թույլ կտա վերադարձնել 70 միլիարդ դրամ, որը, ըստ նրա, կնպաստի կրթության և առողջապահության ծախսերի փոխհատուցմանը։ Նա հիշեցրեց, որ պետությունը նախկինում վերադարձրել է 68 միլիարդ դրամ հիփոթեքային հարկերի փոխհատուցման ծրագրով, և այս նոր համակարգն այդ տրամաբանության շարունակությունն է։
Սակայն, այս նախաձեռնության իսկական նպատակներն ու հետևանքները կասկածներ են առաջացնում։ Թեև ներկայացվում է, որ համակարգը խթանելու է հարկային թափանցիկությունը, այն իրականում մեծացնում է պետական վերահսկողությունը քաղաքացիների ֆինանսների նկատմամբ։ Այստեղ ակնհայտ է ոչ թե միայն հարկերի վերադասավորում, այլև ավելի խիստ վերահսկողության ամրապնդում, որի միջոցով պետությունը ավելի մանրամասն կվերահսկի յուրաքանչյուր քաղաքացու եկամուտներն ու ծախսերը։
Պետական մոտեցումը՝ հայտարարագրման պարտադիր դարձնելու ճանապարհին
Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը պնդում է, որ այն քաղաքացիները, ովքեր չեն ցանկանում ներկայացնել հայտարարագիր, ըստ էության դեմ են, որ աշխատող ընտանիքները ստանան լրացուցիչ 200,000 դրամ՝ որպես հարկերի վերադարձ։ Նախարարը ներկայացնում է գործընթացը որպես ընդամենը 20-30 րոպե պահանջող գործողություն, որը, ըստ նրա, ապահովում է 100,000 դրամի տարեկան հարկային փոխհատուցում։
Սակայն սա խնդրի միայն մակերեսային կողմն է։ Մինչ կառավարությունը ներկայացնում է այն որպես քաղաքացու համար ձեռնտու լուծում, համակարգի իրական նպատակներից մեկն էլ պետական վերահսկողության ընդլայնումն է։ Ներկայիս համակարգով քաղաքացիների ֆինանսական հոսքերը վերահսկելու գործիքները առանց այդ էլ մեծացել են, իսկ այս նոր կարգով պետությունն արդեն կստանա ոչ միայն հարկային տվյալներ, այլև ամբողջական պատկերացում՝ մարդու եկամուտների աղբյուրների, ծախսերի և ֆինանսական վարքագծի մասին։ Սա անհատական տվյալների պաշտպանության լուրջ խնդիրներ է առաջացնում։
Ֆինանսական գաղտնիության խախտումներ և վերահսկողության ուժեղացում
Պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահ Էդուարդ Հակոբյանը հայտարարեց, որ այս գործընթացը հնարավորություն կտա քաղաքացիներին դառնալ ավելի թափանցիկ ֆինանսական շուկայում, ինչը կօգնի վարկերի տրամադրման և բիզնես գործունեության հեշտացմանը։ Սակայն, իրականում, այս մոտեցումը խախտում է ֆինանսական գաղտնիության սկզբունքները։
Նախկինում ընդունված օրենքների փոփոխությամբ հարկային մարմինները առանց դատարանի որոշման կարող են պահանջել բանկային տվյալներ՝ բացարձակապես խախտելով բանկային գաղտնիքի հիմնական սկզբունքները։ Այսինքն, քաղաքացիների ֆինանսական հոսքերի վերահսկումը մեծանում է՝ առանց նրանց համաձայնության։ Այդ համակարգը հնարավորություն է տալիս պետությանը օգտագործել հարկային տվյալները ոչ միայն տնտեսական նպատակներով, այլև որպես քաղաքական վերահսկողության գործիք։
Արդյո՞ք սա կամավոր համակարգ է, թե հարկադրանք
Պաշտոնական տեղեկատվության համաձայն, համակարգը կամավոր սկզբունքով է գործելու, սակայն քաղաքացիները ֆինանսական խրախուսանքի դիմաց ստիպված են լինելու ինքնակամ տրամադրել իրենց անձնական ֆինանսական տվյալները։ Այս մոտեցումն առաջացնում է արդարացի հարցեր. եթե համակարգը իսկապես կամավոր է, ապա ինչո՞ւ են քաղաքացիներին հարկադրում ընտրություն կատարել հարկային գաղտնիության և գումար ստանալու միջև։
Սա նշանակում է, որ եթե քաղաքացին ցանկանա օգտվել այս հարկային վերադարձից, ապա ստիպված կլինի բացահայտել իր ամբողջ եկամուտը։ Նման պայմանները կարող են վնասել հատկապես փոքր բիզնեսներին և անհատ ձեռներեցներին, որոնք հայտնվելու են հարկային մարմինների մշտական վերահսկողության ներքո։
Վարչական ճնշումների աճ և հարկային բեռի հնարավոր ավելացում
Համընդհանուր հայտարարագրման համակարգի ներդրումը տնտեսական առումով միայն մեկ ուղղությամբ կարող է զարգանալ՝ հարկային բեռի մեծացմամբ։ Այսօր կառավարությունը խոստանում է 70 միլիարդ դրամի վերադարձ, սակայն հարկերի վերահսկողության ընդլայնման արդյունքում պետությունը երկարաժամկետ հեռանկարում կարող է պարզապես ավելացնել հարկային պարտավորությունները՝ բյուջեի լցման նպատակով։
Սա արդեն չի վերաբերում միայն բիզնես հատվածին, այլ նաև շարքային քաղաքացիներին, որոնք կարող են հայտնվել վարչական ճնշումների ներքո, եթե ինչ-որ տվյալներ հայտարարագրելիս սխալներ թույլ տան կամ չհամապատասխանեն պետության սահմանած պահանջներին։
Համակարգի ժողովրդավարական վերահսկողության բացակայությունը
Կառավարությունը համընդհանուր հայտարարագրման համակարգը ներկայացնում է որպես բարեփոխում, որը բխում է հարկային արդարության սկզբունքներից, սակայն այն չի քննարկվել հանրային լայն շերտերի հետ։ Որպես տնտեսական ու քաղաքական լուրջ նշանակություն ունեցող որոշում, այն չպետք է ընդունվեր առանց հանրային լայն մասնակցության։ Փոխարենը, այս համակարգը ներդրվել է վերևից ներքև սկզբունքով, ինչը վկայում է կառավարության կողմից ժողովրդավարական մեխանիզմների անտեսման մասին։
Հաշվի առնելով այն, որ հարկային քաղաքականության նմանատիպ փոփոխությունները այլ երկրներում իրականացվել են հանրաքվեների կամ երկարատև հասարակական քննարկումների արդյունքում, Հայաստանում դրա արագ ներդրումը լուրջ մտահոգություն է առաջացնում։
Այսպիսով, համընդհանուր հայտարարագրման համակարգը ներկայացվում է որպես տնտեսական օգնության միջոց աշխատող քաղաքացիների համար, սակայն այն խորքային խնդիրներ ունի։ Այն մեծացնում է պետական վերահսկողությունը, խախտում է ֆինանսական գաղտնիության սկզբունքները և կարող է երկարաժամկետ հեռանկարում հանգեցնել հարկային բեռի ավելացման։ Այս նոր համակարգը կարող է ստեղծել վտանգավոր նախադեպ, որտեղ պետությունը վերահսկողության նոր մակարդակի է հասնում՝ առանց դրա դեմ ժողովրդավարական միջոցներով պայքարելու հնարավորություն տալու Առաջիկա ամիսները ցույց կտան, թե ինչպես կընթանա այս համակարգի ներդրումը, սակայն արդեն իսկ ակնհայտ է, որ այն ուղղակիորեն ազդելու է Հայաստանի քաղաքացիների տնտեսական և անձնական ազատությունների վրա։