ԿՈՊ30-ն Բրազիլիայում. ԱՄՆ-ի բացակայությունն ու առողջապահական հարցերը գլոբալ կլիմայի օրակարգում

ԿՈՊ30-ը առանց ԱՄՆ-ի. Ոչ թե վտանգ, այլ թեթևացում՞

ՄԱԿ-ի ԿՈՊ30 կլիմայի գագաթնաժողովը մեկնարկել է այս շաբաթ Բրազիլիայի Բելեմ քաղաքում՝ մի մթնոլորտով, որը դժվար է հստակ բնութագրել։ Սովորաբար, աշխարհի ուշադրությունը սևեռված է ԱՄՆ-ի պատվիրակության վրա, սպասելով տեսնել՝ ինչպես է մոլորակի խոշորագույն արտանետող երկիրը ազդում գլոբալ կլիմայի գործընթացների վրա։ Սակայն այս տարի, նախագահ Դոնալդ Թրամփի և ԱՄՆ-ի բարձրաստիճան պաշտոնյաների բացակայությունը ուրիշ տեսակ ստվեր է գցում միջոցառման վրա՝ մի ստվեր, որին դիվանագետները հաճախ ավելի շատ թեթևացում են վերագրում, քան՝ ափսոսանք։

Դոնալդ Թրամփի վերադարձից հետո ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը կլիմայի հարցում փոխվել է՝ անցնելով պասիվ անտարբերությունից բացահայտ դիմադրության։ Թրամփի հայտարարությունները, որ կլիմայի ճգնաժամը «աշխարհում երբևէ իրականացված ամենամեծ խաբեությունն» է, այժմ արձագանքում են միջազգային դիվանագիտության միջանցքներում։ Նրա վարչակազմի հռետորաբանությունը՝ «կանաչ խաբեությունները» վտանգ են ներկայացնում ազգային անվտանգությանը ու բարօրությանը, ազդել է բանակցությունների ընթացքի վրա՝ առաջացնելով և՛ հիասթափություն, և՛ զգուշավոր հույս, որ ԱՄՆ-ը պարզապես կմնա հեռու։

ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյան նշում է. «Եթե ընտրությունը միայն երկու է՝ ԱՄՆ-ը բացակա լինի, թե մասնակցի՝ որպես խափանող, ապա շատ երկրներ կընտրեն՝ ԱՄՆ-ը բացակա լինի»: Այս տրամադրությունը լայն տարածում ունի։ Տասնամյակներ շարունակ ԱՄՆ-ի պարտավորությունը կլիմայական համաձայնագրերի հարցում փոփոխական է եղել, իսկ այսօր վարչակազմը բացահայտորեն քարոզում է ֆոսիլային վառելիքի օգտագործման ավելացումը և կոչ է անում մյուսներին հրաժարվել կլիմայի քաղաքականություններից։

Թրամփի բացակայությունը անցած շաբաթվա առաջնորդների գագաթնաժողովում, որը նախաբանում էր ԿՈՊ30-ը, չմնաց աննկատ։ Կոլումբիայի և Չիլիի նախագահները հրապարակայնորեն մեղադրեցին Թրամփին՝ կլիմայի գիտությունը մերժելու համար։ ԱՄՆ-ի դիրքորոշումը՝ առավել թշնամական, քան երբևէ, որոշ բանակցողներ նույնիսկ համեմատում են այն Սաուդյան Արաբիայի հետ, որը միշտ էլ դժվար բանակցող է եղել, բայց երբեք չի մերժել «կլիմա» բառը։

Կլիմայի բանակցություններ. լարվածություն և մարտավարություն

Կուլիսներում, ԱՄՆ-ի ազդեցությունը դեռ զգացվում է։ Վերջին հանդիպումներում՝ Լոնդոնում, երբ երկրները փորձեցին իրականացնել փոքր հարկային դրույքաչափ ջերմոցային գազերի արտանետումների համար, ԱՄՆ-ի ներկայացուցիչներին մեղադրում էին «բռնի» գործելակերպի մեջ՝ սպառնալով բարձրացնել նավահանգստային վճարները և սահմանափակել վիզաների տրամադրումը, որպեսզի արգելափակեն նախաձեռնությունը։ Թրամփը անձամբ այդ առաջարկը անվանել է «գլոբալ կանաչ խաբեության նոր հարկ», ու նախաձեռնությունը վերջապես հետաձգվել է, ինչը ևս մեկ անգամ հաստատում է ԱՄՆ-ի խափանող ուժը, նույնիսկ՝ հեռվից։

Դեմոկրատ սենատոր Շելդոն Ուայթհաուսը ընդգծում է, որ այս միջամտությունները իրականում քիչ ազդեցություն ունեն ԱՄՆ-ի տնտեսության վրա՝ համեմատած Թրամփի մաքսային պատերազմների հետ։ Այնուամենայնիվ, վարչակազմի պատրաստակամությունը՝ գնալ ծայրահեղ քայլերի՝ կլիմայական գործողությունները խոչընդոտելու համար, վկայում է նոր մակարդակի ագրեսիայի մասին։ Կլիմայի ակտիվիստները զգուշացնում են, որ երկրները պետք է կոշտ դիրքորոշում որդեգրեն, այլապես վարչակազմը պատրաստ է օգտվել ցանկացած հնարավորությունից՝ հետ մղելու բնապահպանական քաղաքականությունները։

ԱՄՆ-ի «հանքագործիր, հանքագործիր» մոտեցումը հանգեցրել է երկկողմանի համաձայնագրերի՝ ֆոսիլային վառելիքի արտադրության ավելացման հարցում, ինչպես՝ Ճապոնիայի և Հարավային Կորեայի հետ, իսկ Եվրոպական Միությունը ստիպված է եղել ավելացնել ամերիկյան նավթ և գազի գնումները։ Նույնիսկ վերականգնվող էներգետիկայի նախագծերը, ինչպես՝ Մեծ Բրիտանիայում հողմային կայանները, Թրամփի քննադատության են արժանացել՝ վերջինս դրանք անվանել է «շատ թանկարժեք կատակ»։

Այնուամենայնիվ, աշխարհում մաքուր էներգիայի զարգացումը շարունակում է արագ աճել։ Միջազգային էներգետիկ գործակալությունը նշում է, որ մինչև 2030 թվականը կհիմնվի մոտ 4600 գիգավատ նոր մաքուր էներգիա, ինչը գրեթե կրկնապատկում է նախորդ հնգամյա շրջանը։ Ինչպես նշում է Թոդ Սթերնը՝ ԱՄՆ-ի նախկին կլիմայի բանակցողը, «Կլիմայի փոփոխության դեպքում դու չես կարող կանգնեցնել ալիքները։ Աշխարհում կա անդարձ, ուժեղ շարժում դեպի մաքուր էներգիա»։

Առողջապահական հարցերը՝ ԿՈՊ30-ի օրակարգում

Մինչ կլիմայի բանակցությունները գերիշխում են նորություններում, ԿՈՊ30-ը նաև առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում հանրային առողջապահությանը։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը (ԱՀԿ), «Վելքոմ» հիմնադրամի և առողջապահական համայնքի հետ համագործակցությամբ, ԿՈՊ30-ի «Կապույտ գոտում» կազմակերպել է Առողջապահական տաղավար։ Երկու շաբաթվա ընթացքում այստեղ կհավաքվեն փորձագետներ, քաղաքական գործիչներ ու ակտիվիստներ, որպեսզի առողջությունն ու հավասարությունը կլիմայի քննարկումների կենտրոնում լինեն՝ մի անհրաժեշտություն, որն ավելի ակնառու է դառնում կլիմայական աղետների աճի պայմաններում։

Առողջապահական տաղավարի հագեցած ծրագիրը ներառում է ուղիղ հեռարձակվող միջոցառումներ, գիտական քննարկումներ և նորարարական լուծումների ներկայացումներ, որոնք նպատակ ունեն առավելագույնի հասցնել կլիմայական գործողությունների առողջապահական օգուտները տարբեր տարածաշրջաններում ու ոլորտներում։ Առողջապահական խնդիրները օրակարգում ընդգրկելով՝ ԿՈՊ30-ը ընդունում է պարզ ճշմարտությունը՝ կլիմայի փոփոխությունը ոչ միայն բնապահպանական, այլև մարդասիրական հարց է, որի ազդեցությունը առավել խորը զգում են աշխարհի խոցելի բնակչությունը։

Ցածրադիր ու զարգացող երկրների համար կլիմայի մարտահրավերները գոյության հարց են։ Կղզային փոքր պետությունների դաշինքի նախագահ Իլանա Սեիդը ընդգծում է, որ ԱՄՆ-ի դուրս գալը Փարիզյան համաձայնագրից թողել է լիդերության բաց։ «Փոքր, զարգացող երկրները չունեն ռեսուրսներ՝ հաղթահարելու աղետների հետևանքները, ինչպես օրինակ՝ անցած ամիս Ջամայկայում ավերածություն գործած Մելիսա փոթորիկը», ասում է նա։ Քանի որ 1.5°C նպատակը գնալով անհասանելի է դառնում, առավել ակնառու է դառնում այն անարդար բեռը, որ կրում են կլիմայի փոփոխությանը նվազագույն ներդրում ունեցողները։

Հետագա քայլեր. միասնություն, դիմադրություն և հրատապություն

Չնայած ԱՄՆ կառավարության բացակայությանը, մոտ 100 ամերիկացի նահանգապետ, կոնգրեսական և տեղական պաշտոնյա մասնակցում են ԿՈՊ30-ին՝ փորձելով ցույց տալ, որ ԱՄՆ-ի մեծ հատվածը դեռևս պարտավորված է կլիմայի հարցում։ Նրանց ներկայությունը կարող է որոշակի վստահություն ներշնչել, սակայն հիմնական մարտահրավերը մնում է. արդյո՞ք աշխարհը կկարողանա արագացնել իրական առաջընթացը՝ աճող ավտորիտարիզմի և հակագիտական տրամադրությունների պայմաններում։

Գիտնականների միության քաղաքականության տնօրեն Ռեյչել Կլիտուսը ընդգծում է. «Ոչ մի երկիր, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ը, որը այժմ ղեկավարում է հակագիտական, ավելի ու ավելի ավտորիտար վարչակազմը, չի կարող կանգնեցնել գլոբալ կլիմայական գործողությունները։ Հարցն այն է՝ արդյո՞ք այդ ընթացքը բավականաչափ արագ կլինի՝ հաշվի առնելով կլիմայի ճգնաժամի լրջությունը։ Մեր ժամանակը շատ արագ սպառվում է։ Գիտությունը հստակ է»։

Միաժամանակ, գլոբալ կլիմայի քաղաքականության մեջ որոշակի տհաճություն է նկատվում։ Ինֆլյացիան, քաղաքական անկայունությունը և այլ առաջնահերթություններ շատ երկրներում երկրորդ պլան են մղել կլիմայի խնդիրը։ Որոշ ակտիվիստներ իրենց ուշադրությունը տեղափոխել են այլ ոլորտներ, կամ անգամ նվազեցրել են ճգնաժամի լրջությունը։ Թրամփի վերջերս տարածած հայտարարությունը, թե «Հաղթեցինք կլիմայի փոփոխության խաբեության պատերազմում», ցուցադրում է, թե misinformation-ը ինչ ծավալ է ստանում բանակցային սրահներում։

Երբ աշխարհը հավաքվում է Բելեմում, մարտահրավերը ոչ միայն տեխնիկական է՝ սահմանել նոր արտանետումների նպատակներ, համաձայնել կլիմայի ֆինանսավորման հարցում, այլ նաև քաղաքական և բարոյական։ ԱՄՆ-ի բացակայությունը ԿՈՊ30-ում հանում է մեկ խոշոր խոչընդոտ, բայց նաև ընդգծում է լիդերության ու գիտության նոր մոտեցումների հրատապ անհրաժեշտությունը։ Առողջապահական տաղավարի կարևորությունը հիշեցնում է, որ վերջում կլիմայի փոփոխությունը մարդկանց մասին է՝ նրանց կյանքի, առողջության ու ապագայի։

ԿՈՊ30-ում ԱՄՆ-ի բացակայությունը և՛ թեթևացում է, և՛ զգուշացում։ Դա կարող է ճանապարհ հարթել ավելի կառուցողական բանակցությունների համար, բայց նաև վտանգավոր վակուում է ստեղծում գլոբալ առաջնորդության մեջ։ Աշխարհի արձագանքը՝ ավելի մեծ ուշադրություն առողջապահությանը, հավասարությանը ու դիմակայունությանը, վկայում է առաջ շարժվելու վճռականության մասին, բայց գործընթացը պետք է արագանա։ Քանի որ կլիմայի ճգնաժամը խորանում է, գագաթնաժողովի իրական փորձությունը կլինի՝ արդյո՞ք միասնությունն ու գիտությունը կհաղթեն պառակտվածությանը և մերժմանը։