Էվին բանտի ներսում․ «Կին, կյանք, ազատություն» շարժման արձագանքները Իրանում

Էվինի հրդեհը․ գիշեր, որը ցնցեց Իրանը

2022 թվականի հոկտեմբերի 15-ին Թեհրանի Էվին բանտը բռնկվեց հրդեհով։ Այդ գիշեր երկնքում երևացող կրակը միայն ֆիզիկական աղետ չէր․ այն դարձավ երկրի արդեն իսկ բռնկված դժգոհության խորհրդանիշ։

Միայն մեկ ամիս առաջ, 22-ամյա քրդուհի Ջինա Մահսա Ամինիի մահը, ով բռնությամբ սպանվել էր Իրանի բարոյականության ոստիկանության կողմից՝ գլխաշորը «պետական չափանիշներին» չհամապատասխանելու համար, ցնցեց ողջ հանրությանը։ Նրա մահը սկիզբ դրեց «Կին, կյանք, ազատություն» շարժմանը՝ կանանց առաջնորդած բողոքի ալիքին, որում պահանջվում էր ինքնուրույն որոշելու իրավունք՝ սեփական մարմնի, կյանքի ու ապագայի վերաբերյալ։ Շարժման անվանումը վերցված էր քրդական ազատագրական առաջնորդ Աբդուլլա Օջալանի հայտնի կարգախոսից։ Այն արագորեն դարձավ ամենախոշոր մարտահրավերներից մեկը՝ ուղղված Իրանի 46-ամյա իսլամական ռեժիմին։

Վիշտը՝ ընդվզման սկիզբ

Ամինիի մահից հետո վիշտը վերածվեց զայրույթի, իսկ զայրույթը՝ համարձակ ընդվզման։ Իրանցի կանայք դուրս եկան փողոց, հանեցին գլխաշորերը, բարձրաձայնեցին կարգախոսներ, պարեցին խարույկների շուրջ՝ դիմադրության պատկեր, որ գրավեց աշխարհի ուշադրությունը։ Իշխանությունների արձագանքը կոշտ էր․ ուժայինները կիրառեցին մահակներ և կրակոցներ՝ փորձելով լռեցնել դժգոհության ալիքը։

Բայց շարժումը շարունակվեց։ Խոսքը ոչ միայն հագուստի կամ անհատական ազատությունների մասին էր, այլև պայքար՝ տարիներ շարունակ կյանքի բոլոր կողմերը վերահսկելու փորձի դեմ՝ ինչ հագնել, ինչ ուտել կամ խմել, երգել թե պարել։ Բողոքի գործողությունները արժանապատվության և ինքնորոշման հայտ էին՝ անընդհատ պետական ճնշումների պայմաններում։

Էվին բանտը․ խավարի սիրտը

Էվինում փակված էին հազարավոր ակտիվիստներ, արվեստագետներ, և սովորական մարդիկ, որոնք համարձակվել էին վիճարկել ռեժիմի քաղաքականությունը։ «Մահ դիկտատորին» կարգախոսը հնչում էր բանտի պատերի ներսում՝ արտացոլելով փողոցների բողոքի ձայները։ Էվինը տարիներ շարունակ Իրանում ընդվզման ճնշման խորհրդանիշ է եղել։ 1988-ի հայտնի ջարդերի ժամանակ այստեղ հազարավոր քաղաքական բանտարկյալներ են մահապատժի ենթարկվել։

Հրդեհի ժամանակ ընտանիքները, որոնց հարազատները բանտում էին, ապրում էին խուճապի և անորոշության մեջ։ Մամուլը չէր կարողանում մուտք գործել բանտ, ոչ էլ տեղեկացնել հրդեհի պատճառների կամ զոհերի մասին։ Համաշխարհային հանրությունը միայն կարող էր հետևել մոտակա պատուհաններից ու տանիքներից արված տեսանյութերով՝ ծուխը բարձրանում էր բանտի վրայով, բենզինի շշերը նետվում էին սարերից, իսկ գիշերը լսվում էին կրակոցներ։

Անհատական պատմություններ՝ համազգային ողբերգության մեջ

Շատերի համար Էվինի դեպքերը խորը անձնական էին։ Մի կին, որ իր պատմությունը ներկայացնում է, Բրուքլինից հետևում էր հրդեհին, սեղմած հեռախոսը ձեռքին՝ նորություն փնտրելով։ Նրա ընտանիքի պատմությունը կապված էր բանտի ողբերգության հետ․ հորեղբայրը սպանվել էր 1988-ին, ծնողները՝ նախկինում Էվինի քաղաքական բանտարկյալներ էին, որոնք հրաշքով փրկվել էին։ Իսկ ինքը ծնվել էր Էվինում՝ մայրը կաշկանդված, կապկպված, ծննդաբերել էր իշխանությունների աչքի առաջ։

Այդ գիշեր, երբ լուրեր էին տարածվում, որ վիրավորված բանտարկյալներին տեղափոխում են ոչ թե հիվանդանոց, այլ այլ կալանավայրեր, իսկ փողոցները արգելափակվում էին՝ ընտանիքներին իրենց հարազատներին տեսնելու թույլ չտալու համար, վախն ու տագնապը դարձել էին անտանելի։ Նոր ջարդի սպառնալիքը կախված էր օդում։

Վկայության սահմանները և հիշողության ուժը

Իշխանությունները վերահսկում էին տեղեկատվությունը, իսկ իրականությունը ներսում մնում էր անհայտ։ Պաշտոնական տվյալների բացակայությունը ընտանիքներին և ակտիվիստներին թողել էր լարված սպասման մեջ՝ հիմնված միայն հատվածական տեսանյութերի ու խոսակցությունների վրա։ Պատասխանների բացակայությունը դարձել էր հերթական դաժանություն՝ ռեժիմի լռության և խճճվածության երկարամյա գործելաոճի համատեքստում։

Այնուամենայնիվ, նույնիսկ անորոշության պայմաններում, հիշողությունը պահպանվում է։ Էվինի զոհվածների, անհետացածների և ողջ մնացածների պատմությունները շարունակում են ձևավորել Իրանում արդարության համար պայքարը։ «Կին, կյանք, ազատություն» շարժումը ոչ միայն փոփոխության կոչ է, այլև հարգանքի տուրք՝ նրանց, ովքեր տարիներ շարունակ դիմադրել են ստվերում։

Իրանի ապագան՝ դեռևս անհայտ

Էվինի հրդեհը դարձել է Իրանի ազատության համար պայքարի մաս։ Այն հիշեցնում է, որ արժանապատվության և ինքնորոշման պայքարը շարունակվում է, իսկ հույսը պահպանվում է նույնիսկ ամենամութ անկյուններում։ Մինչ իրանցիները շարունակում են պահանջել փոփոխություն, աշխարհը հետևում է՝ և հիշում։

Էվինի հրդեհից և «Կին, կյանք, ազատություն» շարժումից հետո Իրանը կանգնած է խաչմերուկում։ Ներսում և դրսում պայքարողներն իրենց ամեն ինչն են վտանգում՝ հանուն ավելի լավ ապագայի։ Նրանց ձայները՝ հնչող Էվինի պատերից և Թեհրանի փողոցներից, մարտահրավեր են ամբողջ աշխարհին՝ լինել վկա և երբեք չմոռանալ։