Իրանն սպառնում է դադարեցնել միջուկային վերահսկողությունը ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների ֆոնին

Եվրոպական երկրները սկսում են «Snapback»-ը՝ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները վերականգնելու համար

Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ լարվածությունը նոր փուլ է մտել։ Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Գերմանիան՝ որպես Ե3, ակտիվացրել են «snapback» մեխանիզմը՝ սկսելով ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների վերականգնման գործընթացը։ Այս քայլը հետևում է մեղադրանքներին, որ Իրանը խախտել է 2015 թվականի Միջուկային Համապարփակ Գործողությունների Ծրագիրը (JCPOA), որի նպատակն էր կանխել Իրանի միջուկային ծրագրի ռազմականացումը։

«Snapback»-ը JCPOA-ի կարևոր դիվանագիտական գործիքներից է, որը թույլ է տալիս ցանկացած կողմին վերականգնել ՄԱԿ-ի պատժամիջոցները, եթե Իրանը չի կատարում պարտավորությունները՝ անկախ մյուս անդամների դիրքորոշումից։ Ե3-ի այս որոշումը փաստացիորեն վկայում է վստահության խորը կորուստի մասին և նոր լարվածություն է ստեղծում Իրանի միջուկային նպատակների շուրջ։

Ըստ Reuters-ի, սեպտեմբերի 19-ին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը քննարկել է մի նախագիծ, որով պատժամիջոցները պետք է մշտապես վերացվեին Իրանի նկատմամբ։ Նախաձեռնությունը չհաստատվեց, ինչի արդյունքում Ե3-ը գործի դրեց «snapback»-ը՝ ինչը մեծ արձագանք առաջացրեց դիվանագիտական շրջանակներում։

Իրանի արձագանքը. Միջուկային վերահսկողության դադարեցման սպառնալիք

Իրանի Գերագույն Ազգային Անվտանգության խորհուրդը շտապ հայտարարեց, որ ՄԱԿ-ի պատժամիջոցների վերականգնման դեպքում պատրաստվում է դադարեցնել համագործակցությունը Միջազգային Միջուկային Էներգիայի Գործակալության (ՄՄԷԳ) հետ։ Սա զգալի շրջադարձ է, քանի որ վերջին ամիսներին Իրանը պատրաստակամություն էր հայտնել թույլ տալ նոր ստուգումներ իր միջուկային օբյեկտներում՝ փորձելով վերականգնել միջազգային վստահությունը։

Իրանի ՄԱԿ-ում դեսպան Ամիր Սաիդ Իրավանին, Անվտանգության խորհրդի քվեարկությունից հետո, ընդգծեց, որ Իրանի միջուկային ծրագիրը խաղաղ է։ Դեսպանը քննադատեց Ե3-ի «անհամարժեք» քայլերը՝ պնդելով, որ «snapback»-ը խոչընդոտում է դիվանագիտական ջանքերը և անարդարացիորեն պատժում է Իրանին։

Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշկյանը, պետական հեռուստատեսությամբ, հաստատեց. «Snapback-ով նրանք ճանապարհը փակում են, բայց ուղեղն ու մտքերը նոր ճանապարհներ են բացում կամ կառուցում։ Մենք երբեք չենք հանձնվի անհիմն պահանջների առաջ, որովհետև ունենք իրավիճակը փոխելու կարողություն»։

Ինչ է նշանակում «snapback»-ը Իրանի համար

Եթե «snapback»-ը գործի դրվի, Իրանի համար կկատարվեն հետևյալ խիստ սահմանափակումները.

• Սպառազինության էմբարգո՝ Իրանը չի կարող ներկրել կամ արտահանել զենքեր։
• Ուրանային հարստացման և վերամշակման արգելք՝ ուղղված միջուկային կարողություններին։
• Բալիստիկ հրթիռների գործունեության արգելք՝ սահմանափակելով հրթիռային զարգացումը։
• Իրանական անձանց ու կազմակերպությունների ակտիվների սառեցում և ճանապարհորդության արգելք՝ ամբողջ աշխարհում։

Այս միջոցները Իրանը կրկին կդնեն միջազգային մեկուսացման պայմաններում՝ ինչպես JCPOA-ից առաջ, և հարցեր են առաջացնում դիվանագիտական գործընթացի ու տարածաշրջանային կայունության վերաբերյալ։ «Snapback»-ը 30-օրյա ընթացք ունի, սակայն հնարավոր է բանակցել հետաձգում, եթե Իրանը և Ե3-ը մոտ մեկ շաբաթվա ընթացքում համաձայնության գան։

Դիվանագիտական հետևանքներ և տարածաշրջանային ազդեցություն

Ե3-ի այս որոշումը Թեհրանում հանդիպեց խիստ քննադատության։ Իրանի Գերագույն Ազգային Անվտանգության խորհուրդը հայտարարեց, որ ՄՄԷԳ-ի հետ համագործակցությունը «գործնականում կդադարեցվի»։ Սա ոչ միայն կսահմանափակի միջազգային վերահսկողությունը Իրանի միջուկային ծրագրի նկատմամբ, այլ նաև կխորացնի տարածաշրջանային լարվածությունը։

Այս ամսվա սկզբին Իրանը և ՄՄԷԳ-ը նախնական համաձայնություն էին ձեռք բերել ստուգումների վերականգնման վերաբերյալ, սակայն մանրամասները հայտնի չէին։ Այժմ, այս հակամարտության ֆոնին, այդ համաձայնության ճակատագիրը անորոշ է։

Ե3-ի համար «snapback»-ը ցույց է տալիս համբերության ավարտը Իրանի հետ՝ JCPOA-ի բազմակի խախտումների և թափանցիկության պակասի պատճառով։ Եվրոպական դիվանագետները սա համարում են վերջին ճնշման միջոց՝ Իրանը վերադարձնելու համաձայնագրի պահանջներին։

Վերականգնվող պատժամիջոցների ազդեցությունը զգալու են ոչ միայն պաշտոնական Թեհրանը, այլ նաև շարքային իրանցիները, որոնց կյանքը կարող է ևս մեկ անգամ բարդանալ տնտեսական սահմանափակումների պատճառով։

Տարածաշրջանային խաղացողները ուշադիր հետևում են զարգացումներին։ Իսրայելը, Սաուդյան Արաբիան և այլ երկրներ վաղուց մտահոգված են Իրանի միջուկային ծրագրով՝ համարելով, որ դրա անկառավարելի զարգացումը կարող է ապակայունացնել ողջ տարածաշրջանը։ ՄՄԷԳ-ի վերահսկողության դադարեցումը միայն կխորացնի այս մտավախությունները։

Միաժամանակ, ԱՄՆ-ն՝ JCPOA-ից դուրս գալուց հետո, շարունակում է մնալ կարևոր դերակատար։ Վաշինգտոնի արձագանքը «snapback»-ին կձևավորի միջազգային ճնշման բնույթը Իրանի նկատմամբ և կազդի թե՛ եվրոպական, թե՛ տարածաշրջանային քաղաքականության վրա։

Առաջիկա շաբաթները՝ անորոշություն և դիվանագիտական մրցավազք

«Snapback»-ի գործընթացը սկսված է, և առաջիկա շաբաթները վճռորոշ են։ Դիվանագետները փոքր ժամանակահատված ունեն՝ բանակցելու պատժամիջոցների հետաձգումը կամ վերացումը, սակայն փոխադարձ անվստահությունը խորն է։ Իրանի պնդումը՝ միջուկային ծրագրի խաղաղության մասին, բախվում է Ե3-ի պահանջներին՝ թափանցիկության և վերահսկողության համար, ինչը բանակցությունները բարդացնում է։

Եթե Իրանը իրապես դադարեցնի ՄՄԷԳ-ի հետ համագործակցությունը, միջազգային հանրությունը կկորցնի իրանյան միջուկային գործունեության ամենահուսալի վերահսկողությունը։ Սա կարող է արագացնել լարվածությունը, առաջացնել նոր պատժամիջոցներ և խոչընդոտել Միջին Արևելքում միջուկային զենքի տարածման կանխարգելման ջանքերը։

Մինչ աշխարհը հետևում է զարգացումներին, առաջ է գալիս հիմնական հարցը՝ արդյո՞ք դիվանագիտությունը կդիմանա «snapback»-ի ճնշմանը, թե՞ մենք ականատես ենք լինում տարիների բանակցությունների փլուզմանը։

«Snapback»-ի ճգնաժամը ցույց է տալիս միջազգային պայմանավորվածությունների փխրունությունը և Իրանի ու Արևմուտքի միջև մշտական անվստահությունը։ Միջուկային վերահսկողության մեխանիզմների ճակատագիրը և պատժամիջոցների նոր փուլը առաջիկա օրերին փորձության կդնեն դիվանագիտական ուղիները և կարող են փոխել տարածաշրջանի միջուկային անվտանգությունը։