Իրանի բարձրաստիճան գեներալների կորուստները Իսրայելի հարվածներից

Ուրբաթ առավոտյան Իսրայելի և Իրանի միջև արդեն լարված հարաբերությունները հասան գագաթնակետին, երբ Իսրայելի ուժերը իրականացրեցին թիրախային հարվածների շարք Իրանի տարածքում։ Գործողությունը, որը անվանվել է «Բարձրացող առյուծ», նպատակ ուներ վնասազերծել Իրանի միջուկային ծրագիրը և ռազմական հնարավորությունները, ինչպես հայտարարել է Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն։ Զոհերի թվում էին Իրանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, այդ թվում՝ Իսլամական հեղափոխության պահապանների գլխավոր հրամանատար Հոսեյն Սալամին և Իրանի ատոմային էներգիայի կազմակերպության նախկին ղեկավար Ֆերեյդուն Աբբասին։

Ինչ է տեղի ունեցել հարվածների ընթացքում

Իսրայելի պաշտպանության ուժերը (IDF) հաստատել են, որ տասնյակ կործանիչներ հարվածներ են հասցրել Իրանի մի քանի թիրախներին։ Դրանք ներառում էին միջուկային օբյեկտներ, ռազմական հենակետեր և բալիստիկ հրթիռների տարածքներ։ Հիմնական թիրախներից մեկը Նաթանզ միջուկային հարստացման օբյեկտն էր, որը կարևոր դեր է խաղում Իրանի միջուկային ծրագրում։ Պայթյուններ են գրանցվել նաև Թեհրանում և բնակելի շրջանների մոտ, ինչի հետևանքով եղել են քաղաքացիական զոհեր։

• Նաթանզ օբյեկտը, որը գտնվում է Թեհրանից հարավ-արևելք, կարևոր թիրախ էր իր ուրանի հարստացման դերի պատճառով։
• Թեհրանի բնակելի տարածքներն էլ տուժել են՝ ըստ պետական լրատվամիջոցների, զոհվել են նաև քաղաքացիական անձինք, այդ թվում՝ երեխաներ։
• Թեհրանի և հարակից երկրների օդային երթևեկությունը ժամանակավորապես դադարեցվել է անվտանգության նկատառումներով։

Նեթանյահուի խոսքով՝ հարվածները «կանխարգելիչ, ճշգրիտ և համակցված հարձակումներ» էին, որոնք նպատակ ունեին վերացնել այն, ինչ նա անվանել է Իսրայելի գոյությանը սպառնացող վտանգ։ Միջազգային միջուկային էներգիայի գործակալությունը (IAEA) հաստատել է, որ ուշադիր հետևում է իրավիճակին, մասնավորապես Նաթանզ օբյեկտից հնարավոր ճառագայթային արտահոսքի առնչությամբ։

Ովքեր էին զոհված կարևոր դեմքերը

Հարվածների արդյունքում զոհվել են մի քանի հայտնի իրանցի գործիչներ՝ զգալի հարված հասցնելով երկրի ղեկավարությանը։ Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (IRGC) ղեկավար գեներալ Հոսեյն Սալամին ամենանշանավոր զոհերից մեկն էր։ Սալամին, որը հայտնի էր Իսրայելի դեմ կոշտ դիրքորոշմամբ, կարևոր դեր էր խաղում Իրանի ռազմական ռազմավարության ձևավորման մեջ։

• Հոսեյն Սալամի. Որպես IRGC-ի ղեկավար՝ Սալամին առանցքային դեր էր խաղում Իրանի տարածաշրջանային ռազմական գործողություններում և միջուկային ձգտումներում։
• Ֆերեյդուն Աբբասի. Միջուկային առաջատար գիտնականը, որը նախկինում ղեկավարել է Իրանի ատոմային էներգիայի կազմակերպությունը։ Նրա մահը մեծ հարված է Իրանի միջուկային ծրագրին։
• Նաև զոհվել են այլ անանուն ռազմական և գիտական անձինք։

Այս անձանց կորուստը ոչ միայն տակտիկական պարտություն է, այլև խորհրդանշական, ազդելով Իրանի ներքին և արտաքին ազդեցության վրա։

Ինչպես է արձագանքել Իրանը

Իրանի կառավարությունը խոստացել է արագ պատասխան տալ։ Գերագույն առաջնորդ Այաթոլլա Ալի Խամենեին դատապարտել է հարվածները՝ անվանելով դրանք Իսրայելի «չար բնույթի» ապացույց։ Նա զգուշացրել է, որ Իսրայելն արդեն «պատրաստել է դառը ճակատագիր իր համար»։ Մինչդեռ Իրանի զինված ուժերը սոցիալական ցանցերում հայտարարություն են տարածել՝ խոստանալով «արյուն արյան դիմաց»։

Իրանի պետական լրատվամիջոցները մեղադրել են Իսրայելին՝ ԱՄՆ-ի աջակցությամբ գործելու մեջ, ինչը էլ ավելի է սրել լարվածությունը։ Թեև անմիջական ռազմական պատասխան չի գրանցվել, վերլուծաբանները ենթադրում են, որ Իրանը կարող է պատասխանել կամ ուղղակիորեն, կամ իր տարածաշրջանային գործակալների, ինչպես օրինակ՝ Լիբանանում «Հեզբոլլահի» միջոցով։

Տարածաշրջանային և գլոբալ հետևանքներ

Հարվածները ոչ միայն սրել են Իսրայելի և Իրանի հակամարտությունը, այլև մեծացրել լարվածությունը Մերձավոր Արևելքում։ Հարակից Իրաքը փակել է իր օդային տարածքը՝ կանխատեսելով հետագա բախումներ, մինչդեռ Ծոցի երկրները մտահոգություն են հայտնել հնարավոր լայնամասշտաբ պատերազմի կապակցությամբ։

Միջազգային արձագանքները եղել են խառը։ Թեև որոշ արևմտյան երկրներ հասկացել են Իսրայելի անվտանգության մտահոգությունները, մյուսները կոչ են արել զսպվածության։ ՄԱԿ-ը հորդորել է երկու կողմերին խուսափել հետագա սրացումներից՝ զգուշացնելով լայնածավալ հակամարտության աղետալի հետևանքների մասին։

• Տարածաշրջանային ազդեցություն. Հարվածները հարակից երկրներում բարձրացրել են պատրաստվածության մակարդակը՝ վախենալով բռնության տարածումից։
• Տնտեսական մտահոգություններ. Նավթի գները բարձրացել են հարվածներից հետո՝ արտացոլելով տարածաշրջանում անկայունության հանդեպ շուկայի վախերը։
• Գլոբալ դիվանագիտություն. Հարվածները բարդացնում են Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ ընթացող բանակցությունները և կարող են խաթարել դիվանագիտական ջանքերը։

Իսրայելի համար գործողությունը ընդգծում է ազգային անվտանգության պահպանման համար միակողմանի քայլեր ձեռնարկելու պատրաստակամությունը։ Իրանի համար հարվածները լուրջ մարտահրավեր են իր ղեկավարությանը և կարող են դառնալ հակաիսրայելական զգացմունքների համախմբման կետ։

Հակամարտության պատմական համատեքստը

Իսրայելի և Իրանի թշնամությունը խորապես արմատավորված է աշխարհաքաղաքական և գաղափարախոսական տարբերություններում։ 1979 թվականի Իրանական հեղափոխությունից ի վեր հարաբերությունները նշանավորվել են փոխադարձ թշնամանքով։ Իրանի աջակցությունը հակաիսրայելական խմբերին, ինչպես օրինակ՝ «Հեզբոլլահ» և «Համաս», ինչպես նաև նրա միջուկային ձգտումները, մեծ տարաձայնության առարկա են եղել։

Տարիների ընթացքում Իսրայելը մի քանի գաղտնի և բաց գործողություններ է իրականացրել՝ խափանելու Իրանի միջուկային ծրագիրը։ Դրանք ներառել են կիբերհարձակումներ, ինչպես օրինակ՝ 2010 թվականի «Stuxnet» վիրուսը, և իրանցի միջուկային գիտնականների թիրախային սպանություններ։ Վերջին հարվածները այս երկարատև ռազմավարության շարունակությունն են, բայց ներկայացնում են ուղղակի ռազմական գործողությունների զգալի սրում։

Թեև երկու երկրներն էլ խուսափել են լայնածավալ պատերազմից, սխալ հաշվարկի հնարավորությունը մնում է մեծ։ Ներկա իրավիճակը ընդգծում է տարածաշրջանում ուժերի փխրուն հավասարակշռությունը և հետագա սրացման ռիսկերը։

Քանի դեռ աշխարհը ուշադիր հետևում է, այս հարվածների հետևանքները, հավանաբար, կձևավորեն Մերձավոր Արևելքի աշխարհաքաղաքական լանդշաֆտը հաջորդ տարիների ընթացքում։ Իսրայելը և Իրանը այժմ կանգնած են կարևոր որոշումների առջև, որոնք կարող են կամ սրել հակամարտությունը, կամ նոր դիվանագիտության ուղի բացել։