Իրաքի նոր ժամանակները․ ընտրություններ, նավթ և PKK-ի զինաթափում

Իրաքի ընտրություններ․ ժողովրդավարության փորձություն բազմաբևեռ հասարակության մեջ

Այս շաբաթ Բաղդադի փողոցները լարված են, բայց լցված հույսով։ Իրաքցիները պատրաստվում են մասնակցել խորհրդարանական ընտրություններին, որոնք շատերի համար կարծես հանրաքվե են այն ուղու վերաբերյալ, որով երկիրը ընթացել է 2003 թ․ ԱՄՆ-ի գլխավորած ներխուժումից հետո։ Այստեղ ընտրությունը միայն պատգամավորների ընտրություն չէ․ հարցը վերաբերում է նաև վարչապետ Մոհամեդ Շիա ալ-Սուդանիի երկրորդ պաշտոնավարմանը և այն, թե արդյոք Իրաքը կկարողանա հաղթահարել տարածաշրջանային ու ներքին ճնշումները, որոնք սպառնում են երկրի փխրուն կայունությանը։

Կիրակի վաղ առավոտյան սկսվել է ընտրությունը անվտանգության ուժերի և տեղահանված քաղաքացիների համար, իսկ ընդհանուր ընտրությունները տեղի կունենան երեքշաբթի։ Դրանց արդյունքը վճռորոշ կլինի, քանի որ տարածաշրջանում շարունակվող Իսրայելի և Իրանի միջև լարվածությունը, ինչպես նաև Իրաքում Իրանի կողմից աջակցվող զինված խմբավորումների ներկայությունը, պահում են երկրի ապագան մշուշոտ։ Սուդանիի կառավարությունը, փորձելով հավասարակշռել հարաբերությունները Վաշինգտոնի և Թեհրանի միջև, բախվում է ԱՄՆ-ի աճող պահանջներին՝ վերահսկելու զինված խմբավորումներն ու ամրապնդելու պետական լիազորությունները։

Սադդամ Հուսեյնի տապալումից հետո Իրաքի ընտրական համակարգը փոխվել է, բայց առանց դժվարությունների։ 2003-ից հետո անցկացվող յոթերորդ խորհրդարանական ընտրություններում մասնակցում են 7,744 թեկնածու՝ հիմնականում դավանական կուսակցություններից, որոնք պայքարում են 329 մանդատի համար, որոնցից 25%-ը հատկացված է կանանց, իսկ ինը՝ կրոնական փոքրամասնություններին։ Սադդամի անկումից հետո ձևավորված իշխանության բաշխման համակարգը ենթադրում է, որ խորհրդարանի խոսնակը պետք է լինի սուննի, վարչապետը՝ շիա, իսկ նախագահը՝ քուրդ։

Այնուամենայնիվ, ընտրողների մասնակցությունը գնալով նվազում է՝ 2021 թվականի ընտրություններում հասնելով ռեկորդային ցածր՝ 41%-ի։ Այս տարի միայն 21.4 միլիոն ընտրող է թարմացրել տվյալները՝ 32 միլիոն իրավունք ունեցողներից։ Երկրի սահմաններից դուրս ընտրատեղամասեր չեն լինի։ Նախընտրական աշխուժությունն այս անգամ զգալիորեն պակաս է, հատկապես Սադր քաղաքի նման շրջաններում, որտեղ ազդեցիկ Սադրական շարժումը բոյկոտում է ընտրությունները։ Նրանց բացակայությունը զգալի փոփոխություն է, քանի որ Մուկտադա ալ-Սադրի դաշինքը նախկինում գերակշռող էր, բայց դուրս եկավ քաղաքական համակարգից՝ կառավարության ձևավորման ձախողված բանակցություններից հետո։

Բաժանված ժառանգություն․ Չեյնիի պատերազմից դեպի նոր Իրաք

2003 թվականի ԱՄՆ-ի ներխուժման ստվերը դեռ մնում է Իրաքի ընթացիկ կետում։ ԱՄՆ նախկին փոխնախագահ Դիկ Չեյնիի մահը կրկին հրահրեց քննարկումներ՝ նրա դերի վերաբերյալ Սադդամ Հուսեյնի տապալման և Իրաքի ապագայի ձևավորման հարցում։ Իրաքի պաշտոնյաները, այդ թվում՝ կառավարության խոսնակ Բասեմ ալ-Ավադին, հնչեցրել են շնորհակալական խոսքեր՝ ընդունելով այն խորքային փոփոխությունները, որ Չեյնիի և Բուշի որոշումները բերեցին։ Ավադին նշում է․ «Չնայած հետագայում տեղի ունեցածին, Սադդամի ռեժիմի անկումից հետո Իրաքում տեղի ունեցած փոփոխությունները մեծ էին ու զարմանալի»։

Շատերի համար այդ փոփոխությունները զգալի են․ հազարավոր նոր դպրոցներ ու հիվանդանոցներ, բարելավված ենթակառուցվածքներ և տեխնոլոգիաների հասանելիություն, որը նախկինում աներազելի էր։ Բաղդադը, որը ժամանակին փակ էր, այսօր լի է ժամանակակից շնչով՝ առևտրի կենտրոններ, ռեստորաններ, նոր ընկերություններ։ Ավադին առանձնացնում է ազատության աննախադեպ մակարդակը․ «Չկա պարտադիր զորակոչ, չկան հարկադրանքներ պատերազմների համար, չկան ճանապարհորդության սահմանափակումներ, չկան ձերբակալություններ առանց դատական որոշման»։ Իրաքցիներն այժմ կարող են ազատորեն բողոքել ու արտահայտել կարծիքները՝ առանց նախկին վախի։

Սակայն ներխուժման ժառանգությունը միանշանակ չի ընդունվում։ Սկզբնական շրջանում ռազմական գործողությունների աջակցությունը մեծ էր, բայց հասարակական կարծիքը փոխվել է։ 2023 թվականի հարցումը (Almustakilla, BBC, ORB International) ցույց է տվել, որ իրաքցիների մոտ կեսը կարծում է, որ իրենց կյանքը վատացել է՝ համեմատած Սադդամի ժամանակների հետ, ընդամենը 23%-ն է համարում, որ բարելավվել է։ ԱՄՆ-ում նույնպես վերաբերմունքը փոխվել է․ 61%-ը հետագայում պատերազմը սխալ է համարել (Newsweek)։

Վարչապետ Սուդանին Newsweek-ին տված հարցազրույցում կարևորել է ԱՄՆ-ի հետ շարունակվող ռազմավարական համագործակցությունը, հատկապես ահաբեկչության դեմ պայքարում։ Նա հույս է հայտնել, որ Թրամփի նախագահության օրոք տնտեսական կապերը կխորանան՝ Իրաքին դարձնելով տարածաշրջանային կայունության ու զարգացման կենտրոն։

PKK-ի զինաթափում․ խաղաղության նոր սկիզբ հյուսիսային Իրաքում

Մինչ քաղաքական բանավեճերը շարունակվում են Բաղդադում, հյուսիսային Իրաքում տեղի է ունենում նույնքան կարևոր, բայց ավելի հանգիստ փոփոխություն։ Ուրբաթ օրը Քրդական աշխատավորական կուսակցության (PKK) տասնյակ զինյալներ զենք են հանձնել Սուլեյմանիայի մոտ գտնվող քարանձավում՝ մի պահ, որը պաշտոնյաները որակում են որպես «անհետադարձ շրջադարձ» Թուրքիայի հետ երկարամյա հակամարտության մեջ։

Ուղիղ եթերում չեն եղել, բայց հսկողության համար տեղում եղել են հրշեջներ, ոստիկաններ, և անվտանգության ուժեր։ Զենքի հանձնման արարողությունը խաղաղության հնգամյա գործընթացի երրորդ փուլն է, որի նպատակն PKK-ի զինաթափումն ու հասարակության մեջ ինտեգրումը։ Սա հետևում է PKK առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանի կոչին և քրդամետ DEM կուսակցության ու իրաքյան իշխանությունների համատեղ ջանքերին։

Արարողությունը, թեև փակ է լրատվամիջոցների համար, կարևոր փուլ է՝ հետագա քայլերը կկենտրոնանան իրավական ինտեգրման և համայնքների բուժման վրա։ Թուրքիայի պաշտոնյաները, այդ թվում՝ նախագահ Էրդողանը և ֆինանսների նախարար Մեհմեթ Շիմշեքը, ողջունել են այս քայլը՝ ընդգծելով հակամարտության հսկայական արժեքը՝ 1.8 տրիլիոն դոլար, և խաղաղության տնտեսական օգուտները։

PKK-ի զինված պայքարի ավարտը կարող է տարածաշրջանային հետևանքներ ունենալ, հատկապես Սիրիայում, որտեղ ԱՄՆ-ը համագործակցում է քրդական ուժերի հետ, որոնք Անկարան համարում է PKK-ի ճյուղ։ ԱՄՆ-ը և Թուրքիան այժմ ձգտում են այս խմբերի արագ ինտեգրմանը Սիրիայի անվտանգության համակարգում՝ կանխելու ապագա անկայունությունը։

Տնտեսական իրականություն․ նավթային կախվածություն և Իրաքի խոցելիությունը

Քաղաքական և անվտանգության լուրերի ներքո Իրաքը շարունակում է բախվել տնտեսական լրջագույն խնդրին՝ նավթից կախվածությանը։ 2025 թվականի հունվար-օգոստոսին Իրաքի բյուջեն հավաքել է 62.9 միլիարդ դոլար եկամուտ, որից 90%-ը՝ նավթից (56.5 միլիարդ դոլար) (Shafaq News)։ Ոչ նավթային եկամուտները մնացել են փոքր՝ ընդգծելով երկրի խոցելիությունը համաշխարհային շուկայի տատանումներին։

Ծախսերը ևս տպավորիչ են․ նույն ժամանակահատվածում պետությունը ծախսել է 56.2 միլիարդ դոլար, որից մեծ մասը՝ պետական աշխատողների աշխատավարձերի, թոշակների և սոցիալական վճարների համար։ Վարչապետի ֆինանսական խորհրդատու Մուդհհիր Մոհամմեդ Սալեհը բազմիցս զգուշացրել է, որ նավթային կախվածությունը Իրաքին ենթարկում է տնտեսական ցնցումների, հաճախ ստիպելով պետությանը պարտք վերցնել բյուջեի պակասը լրացնելու համար։

Այս տնտեսական խոցելիությունը բարդացնում է հասարակության համար անհրաժեշտ ծառայությունների և աշխատատեղերի ստեղծումը, որոնք այժմ դարձել են իրաքցիների հիմնական մտահոգությունը՝ փոխարինելով նախկին բռնությունը և անապահովությունը։ Ընտրությունների նախաշեմին կուսակցությունները խոստանում են բարեփոխումներ և տնտեսության դիվերսիֆիկացում, սակայն առաջընթացը դանդաղ է։

Մարտահրավերներ և հույս․ Իրաքի անավարտ ուղին

Չնայած ձեռքբերումներին, Իրաքը դեռ որոնում է հավասարակշռություն։ Ընտրական գործընթացը ուղեկցվում է կոռուպցիայի և ձայների գնման մասին տարածված մեղադրանքներով․ 848 թեկնածու դուրս է մնացել ընտրապայքարից, հաճախ մանր պատճառներով։ Քաղաքական բռնությունը, թեև նվազել է, դեռ առկա է․ վերջին շրջանում Բաղդադում սպանվել է թեկնածու Սաֆա ալ-Մաշհադանին։

Վարչապետ Սուդանիի պրագմատիկ մոտեցումը որոշ կայունություն է բերել, բայց նրա երկրորդ պաշտոնավարման ճանապարհը հեշտ չէ։ Դավանական դաշինքների, ազդեցիկ զինված խմբավորումների և արտաքին ճնշումների բարդ համադրությունը նշանակում է, որ ընտրությունների արդյունքը հաճախ չի վերածվում կայուն կառավարման։ Ժողովրդական մոբիլիզացիայի ուժերի ճակատագիրը՝ պաշտոնապես բանակի մաս, բայց իրականում ինքնավար, շարունակում է մնալ վիճահարույց հարց։

Միաժամանակ հյուսիսում խաղաղության գործընթացը հույսի նշույլ է։ Եթե PKK-ի զինաթափումը հաջողվի, դա կարող է ճանապարհ բացել հաշտեցման և տնտեսական վերականգնման համար այն շրջաններում, որոնք երկար տարիներ տառապել են հակամարտությունից։ Բայց ինչպես նախազգուշացնում են թուրք պաշտոնյաները, գործընթացը պետք է լինի արագ, որպեսզի կանխվի սադրանքները և հետադարձ քայլերը։

2025-ի Իրաքը հակասությունների երկիր է․ պատերազմից փոխված, բայց այդ ժառանգությամբ դեռ տարված, նոր ազատություններով լիցքավորված, բայց հին բաժանվածություններով և տնտեսական կախվածությամբ սահմանափակված։ Ընտրությունների, խաղաղության նախաձեռնությունների և ֆինանսական մարտահրավերների միախառնումը վկայում է հասարակության տոկունության և խոցելիության մասին։ Իրաքի կայուն ապագան կախված է ոչ միայն ղեկավարներից, այլև ժողովրդի կամքից՝ անցյալի ստվերից դուրս նոր ուղի ձևավորելու համար։