Իսրայելը հարվածներ է հասցրել Իրանի միջուկային օբյեկտներին

2025 թվականի հունիսի 13-ի առավոտյան Մերձավոր Արևելքը ցնցվեց, երբ Իսրայելը հարվածեց Իրանի միջուկային օբյեկտներին և ռազմական ղեկավարությանը: Թեհրանում արձանագրվեցին պայթյուններ, և ծուխը ծածկեց քաղաքը: Այս գործողությունը, որը կոչվել է «Արեգակնային Առյուծ», նպատակ ուներ կասեցնել Իրանի ենթադրյալ միջուկային զենքի ծրագիրը, ինչը Իսրայելը համարել է ազգային անվտանգության կենսական անհրաժեշտություն:

Ինչ է տեղի ունեցել հարվածների ընթացքում

Հաղորդումների համաձայն՝ հարվածները սկսվել են տեղական ժամանակով ժամը 3-ին՝ Թեհրանի հյուսիս-արևելքում լսվող ուժեղ պայթյուններով: Իսրայելի ուժերը թիրախավորել են Իրանի հիմնական միջուկային հարստացման օբյեկտը Նաթանզում, ինչպես նաև հրթիռների գործարաններն ու ռազմական բազաները: Իրանական պետական լրատվամիջոցները հաստատել են երկու բարձրաստիճան զինվորականների՝ գեներալ Մոհամեդ Բաղերիի և հեղափոխական պահակների հրամանատար Հոսեյն Սալամիի մահը, ովքեր կարևոր դեր են խաղացել Իրանի պաշտպանական ռազմավարության մեջ:

Հարվածները խաթարեցին նաև Թեհրանի քաղաքացիական կյանքը: Իմամ Խոմեյնիի անվան միջազգային օդանավակայանում թռիչքներն ընդհատվեցին, և ականատեսները նկարագրեցին լայնածավալ խուճապ: «Արթնացա ուժեղ պայթյուններից: Մարդիկ վախով դուրս էին գալիս իրենց տներից», – ասաց Նաթանզի բնակիչ Մարզիյեն: «Վախենում եմ իմ երեխաների անվտանգության համար, եթե իրավիճակը սրվի»:

Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն պաշտպանեց գործողությունը տեսաուղերձով՝ հայտարարելով, որ այն հարվածել է «Իրանի միջուկային հարստացման ծրագրի սրտին» և կշարունակվի «այնքան ժամանակ, որքան պահանջվի»: Միևնույն ժամանակ, Իրանը սպառնաց պատասխան քայլերով՝ գեներալ Աբոլֆազլ Շեքարչիի խոսքերով՝ Իսրայելն ու Միացյալ Նահանգները «ծանր գին կվճարեն»:

Ինչու՞ տեղի ունեցավ այս միջադեպը

Իսրայելը երկար տարիներ մեղադրում է Իրանին միջուկային զենքի ստեղծման մեջ՝ քաղաքացիական ծրագրի անվան տակ, ինչը Իրանը հերքում է: Վերջին տասնամյակում լարվածությունը սրվել է՝ ժամանակ առ ժամանակ ի հայտ եկող միջադեպերով: Միջազգային միջուկային էներգիայի գործակալությունը (ՄՄԷԳ) վերջերս հայտարարել է, որ Իրանը խախտել է չտարածման համաձայնագրերը, ինչը ավելի հրատապ դարձրեց Իսրայելի գործողությունները:

Վարչապետ Նեթանյահուն շեշտեց, որ դիվանագիտական ջանքերը ձախողվել են Իրանի միջուկային ձգտումները զսպելու հարցում: «Ակնհայտ է, որ Իրանը ժամանակ է ձգում: Այն հրաժարվում է համաձայնվել խաղաղ ազգերի հիմնական պահանջներին», – ասաց նա: Հարվածները տեղի ունեցան ԱՄՆ-Իրան բանակցություններից ընդամենը մի քանի օր առաջ, որոնք նախատեսված էին Օմանում, ինչը կասկածի տակ դրեց դիվանագիտության հեռանկարները:

Իրանի համար հարվածները ներկայացնում են ուղղակի մարտահրավեր իր ինքնիշխանությանը և ռազմական կարողություններին: Իրանցի առաջնորդները նշել են, որ պատասխանն անխուսափելի է, ինչը խորացրել է տարածաշրջանային լայնածավալ հակամարտության վախերը: Իսրայելում օդային տագնապի ազդանշաններ են արձանագրվել, իսկ պաշտպանության նախարարը հայտարարել է «հատուկ արտակարգ դրություն»:

Ինչպե՞ս են արձագանքել մարդիկ և շուկաները

Հարվածները ցնցեցին ինչպես տարածաշրջանը, այնպես էլ համաշխարհային շուկաները: Նավթի գինը բարձրացավ մոտ 12%-ով՝ արտացոլելով Պարսից ծոցում հնարավոր խափանումների մտահոգությունները, որը էներգետիկ արտահանման կարևոր կենտրոն է: Միևնույն ժամանակ, ԱՄՆ ֆոնդային ֆյուչերսները նվազեցին, քանի որ ներդրողները մտահոգվեցին տնտեսական հետևանքներով:

Իրանում հանրային արձագանքները տատանվում էին զայրույթի և վախի միջև: Որոշ քաղաքացիներ վրդովված էին՝ պահանջելով պատասխան հարված: «Մենք չենք կարող թույլ տալ, որ չպատասխանենք», – ասաց Թեհրանի բնակիչը: Մյուսները, սակայն, մտահոգված էին խաղաղ բնակիչների վրա ազդեցությամբ: «Գինը, որ վճարում ենք, շատ բարձր է», – դժգոհեց Չալուսի ուսուցիչ Մոհամմադռեզան: Տնտեսական դժվարությունները, որոնք սրվել են տարիների պատժամիջոցներով, շատ իրանցիների հոգնեցրել են նոր հակամարտությունից:

Միջադեպի ֆոնին որոշ իրանցիներ մտածում էին հարևան երկրներ, օրինակ՝ Թուրքիա, փախչելու մասին: «Սպասում էի, որ փոխանակման գրասենյակները բացվեն, որպեսզի թուրքական լիրա գնեմ և ընտանիքս ցամաքային ճանապարհով այնտեղ տանեմ», – ասաց Շիրազի թոշակառու բանկային աշխատակից Մասուդ Մուսավին: «Ես դեմ եմ ցանկացած պատերազմի: Թուրքիայում կմնամ մինչև այս իրավիճակի ավարտը»:

Տարածաշրջանային օդային տարածքներն էլ էին ազդվել, և Հորդանանը, Իրաքը և Իրանը դադարեցրել էին քաղաքացիական թռիչքները: Հորդանանի օդուժը որսացել էր հրթիռներ և անօդաչու սարքեր, ինչը խորացրել էր անհանգստությունը: «Մզկիթներից հնչող հայտարարությունները հորդորում էին հորդանանցիներին ապաստան գտնել», – հաղորդեցին տեղական ականատեսները:

Պատմական համատեքստը և հետևանքները

Իսրայելի և Իրանի միջև առճակատումը խոր արմատներ ունի տասնամյակների թշնամության մեջ: 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունից ի վեր Իրանի հոգևոր առաջնորդությունը իրեն դիրքավորել է որպես Իսրայելի տարածաշրջանային հակառակորդ՝ հաճախ ի դեմս «Հեզբոլլահի» նման փոխանորդ ուժերի: Իսրայելը, իր հերթին, Իրանի միջուկային ծրագիրը համարել է գոյաբանական սպառնալիք:

Նախկին միջադեպերը, ինչպիսիք են իրանցի միջուկային գիտնականների սպանությունները և հարստացման օբյեկտների վրա կիբերհարձակումները, մատնանշել են գաղտնի գործողություններ: Սակայն ուրբաթ օրվա հարվածների մասշտաբն ու տեսանելիությունը կարևոր սրում են: Վերլուծաբանները նախազգուշացնում են, որ միջադեպը կարող է դոմինոյի էֆեկտ առաջացնել՝ ներքաշելով այլ տարածաշրջանային խաղացողներին և էլ ավելի ապակայունացնելով Մերձավոր Արևելքը:

Իրանում հարվածները խորացրել են ներքին լարվածությունը: Հանրային դժգոհությունը կառավարության նկատմամբ աճում է տնտեսական կառավարման ձախողումների, սոցիալական սահմանափակումների և արժույթի անկման պատճառով: Մինչ ոմանք միջադեպը տեսնում են որպես ռեժիմին մարտահրավեր նետելու հնարավորություն, մյուսները վախենում են, որ այն միայն կուժեղացնի իշխանության վերահսկողությունը: «Ես կպայքարեմ և կմեռնեմ մեր միջուկային ծրագրի իրավունքի համար», – ասաց Բասիջի միլիցիայի անդամ Ալին: «Իսրայելն ու Ամերիկան չեն կարող դա մեզանից խլել»:

Գլոբալ առումով միջադեպը լարվածություն է առաջացրել դիվանագիտական ջանքերում: ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն կրկին ընդգծել է, որ ամերիկյան ուժերը հարձակմանը չեն մասնակցել, բայց զգուշացրել է Իրանին չթիրախավորել ԱՄՆ-ի շահերը: «Իսրայելը մեզ տեղեկացրել է, որ այս գործողությունը համարում է անհրաժեշտ իր ինքնապաշտպանության համար», – ասել է Ռուբիոն՝ հավելելով, որ ԱՄՆ-ն մնում է սերտ կապի մեջ տարածաշրջանային գործընկերների հետ:

Միջազգային հանրությունը այժմ ուշադիր հետևում է, թե ինչպես կարձագանքի Իրանը: ՄՄԷԳ-ը հաղորդել է, որ դիմել է իրանցի պաշտոնյաներին՝ թիրախավորված վայրերում ճառագայթման մակարդակները վերահսկելու համար, մինչդեռ հարևան երկրները պատրաստվում են հնարավոր հետևանքներին:

Տարածաշրջանը կանգնած է նոր հակամարտության եզրին, և իրավիճակի զարգացումները կպարզեն՝ այս գործողությունը երկարատև առճակատման սկիզբն է, թե բանակցությունների վերականգնման շրջադարձային կետ: