Իսրայելի օդային հարվածը Կատարում առաջացնում է համաշխարհային վրդովմունք

2025 թվականի սեպտեմբերի 9-ին Իսրայելը աննախադեպ օդային հարված հասցրեց Դոհա, Կատար՝ նպատակ ունենալով ոչնչացնել ՀԱՄԱՍ-ի բարձրաստիճան ղեկավարներին: Սա առաջին դեպքն էր, երբ Իսրայելը ռազմական գործողություն է իրականացրել Պարսից ծոցի արաբական պետությունում, որը առաջացրել է միջազգային դատապարտում և մտահոգություններ տարածաշրջանային կայունության վերաբերյալ: Հարվածի հետևանքով, ըստ հաղորդագրությունների, զոհվել են մի քանի ՀԱՄԱՍ-ի պաշտոնյաներ և Կատարի Ներքին անվտանգության ուժերի անդամ:

Հարվածի համատեքստը

ՀԱՄԱՍ-ը Կատարում քաղաքական ներկայություն ունի 2011 թվականից՝ հանդես գալով որպես տարածաշրջանային միջնորդության կարևոր դերակատար: Կատարն, լինելով ԱՄՆ-ի մերձավոր դաշնակից և Մերձավոր Արևելքում ամենամեծ ամերիկյան ռազմաբազայի հյուրընկալողը, կարևոր դեր է խաղացել ՀԱՄԱՍ-ի և Իսրայելի միջև բանակցություններում: Ըստ Reuters-ի, հարվածը տեղի է ունեցել ՀԱՄԱՍ-ի ղեկավարների հանդիպման ժամանակ, որտեղ քննարկվում էր ԱՄՆ-ի աջակցությամբ հրադադարի առաջարկը: Իսրայելը արդարացրել է հարձակումը՝ մեղադրելով ՀԱՄԱՍ-ի ղեկավարներին Կատարում՝ վերջերս տեղի ունեցած բռնությունների կազմակերպման մեջ:

Հարձակումից առաջ Երուսաղեմում տեղի ունեցած հրաձգության հետևանքով զոհվել էր վեց իսրայելցի: Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն և պաշտպանության նախարար Իսրայել Կացը հայտարարել են, որ Կատարում ՀԱՄԱՍ-ի ղեկավարներին թիրախավորելու որոշումը կայացվել է այս հարձակմանը պատասխանելու նպատակով: Սակայն Կատարի ԱԳՆ-ն դատապարտել է գործողությունը՝ անվանելով այն «վախկոտ» և միջազգային օրենքի խախտում:

Կողմերի արձագանքը

Օդային հարվածը առաջացրել է լայնածավալ դատապարտում ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ միջազգային դերակատարների կողմից: Կատարի կառավարությունը խստորեն դատապարտել է հարձակումը՝ անվանելով այն «Կատարի ինքնիշխանության կոպիտ խախտում»: ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը ընդգծել է Կատարի դերը որպես միջնորդ և կոչ է արել բոլոր կողմերին առաջնահերթություն տալ երկխոսությանը:

ԱՄՆ-ում Բայդենի վարչակազմը հեռավորություն է պահել հարձակումից: Սպիտակ տան խոսնակ Կարոլին Լևիթը նշել է, որ ԱՄՆ-ը տեղեկացվել է հարվածի մասին միայն այն սկսվելուց հետո: Նախագահ Բայդենը Կատարի պաշտոնյաներին հավաստիացրել է, որ նման գործողություններ այլևս չեն կրկնվի: Սակայն քննադատները պնդում են, որ դեպքը վնասել է Ամերիկայի հեղինակությանը որպես տարածաշրջանի անվտանգության երաշխավոր:

Արաբական երկրներ, ինչպիսիք են Սաուդյան Արաբիան, ԱՄԷ-ն և Հորդանանը, նույնպես դատապարտել են հարձակումը: ԱՄԷ-ն, որը 2020 թվականի Աբրահամյան համաձայնագրերով նորմալացրել է հարաբերությունները Իսրայելի հետ, գործողությունը անվանել է «անպատասխանատու»՝ խաթարելով Իսրայելի հետ հարաբերությունները:

Տարածաշրջանային հետևանքները

Օդային հարվածն ունի լուրջ հետևանքներ տարածաշրջանային անվտանգության և դիվանագիտության համար: Կատարն արդեն երկար տարիներ հանդես է գալիս որպես չեզոք հարթակ բանակցությունների համար, սակայն Իսրայելի գործողությունը կարող է խաթարել այդ դերը:

Ըստ Washington Post-ի, հարձակումն ավելի է սրել Իսրայելի և Պարսից ծոցի հարևանների միջև լարվածությունը: Սաուդյան Արաբիան և ԱՄԷ-ն կարող են վերանայել իրենց դիվանագիտական ռազմավարությունները: Բացի այդ, դեպքը հարցականի տակ է դնում ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության արդյունավետությունը Մերձավոր Արևելքում:

Փորձագետները զգուշացնում են, որ հարվածը կարող է վերածվել լայնածավալ հակամարտության: «Սա վտանգավոր նախադեպ է ստեղծում»,-նշել է Քուինսի ինստիտուտի Տրիտա Պարսին: «Եթե ԱՄՆ-ը չի կարող ապահովել իր դաշնակիցների անվտանգությունը, դա խարխլում է տարածաշրջանային կայունության ողջ շրջանակը»:

Հնարավոր զարգացումներ

Որպես իրավիճակի լուծման քայլ, միջազգային հանրությունը պետք է կենտրոնանա լարվածության թուլացման և բանակցությունների վերականգնման վրա: Կատարն ընդգծել է իր նվիրվածությունը միջնորդությանը, սակայն վստահությունը կողմերի միջև խիստ տուժել է: ՄԱԿ-ը և այլ գլոբալ դերակատարներ կոչ են անում անհապաղ դադարեցնել միակողմանի գործողությունները և վերականգնել երկխոսությունը:

Իսրայելի համար հարվածը համարվում է համարձակ, բայց վիճահարույց քայլ ՀԱՄԱՍ-ի դեմ պայքարում: Սակայն երկարաժամկետ հետևանքները Իսրայելի դիվանագիտական շահերի համար դեռևս անորոշ են: Կատարի համար հարձակումը ընդգծում է իր միջնորդական դերի և ազգային անվտանգության բարդությունները:

Ապագա շաբաթները վճռորոշ կլինեն՝ պարզելու համար, թե արդյոք տարածաշրջանը կարող է վերականգնվել այս դեպքից հետո: Միջազգային ճնշումը Իսրայելի և ՀԱՄԱՍ-ի վրա՝ բանակցությունների սեղանին վերադառնալու համար, հավանաբար կուժեղանա:

Իսրայելի օդային հարվածը Կատարում նոր շրջադարձ է Մերձավոր Արևելքի աշխարհաքաղաքականության մեջ՝ ընդգծելով տարածաշրջանային ուժերի փխրուն հավասարակշռությունը և նոր դիվանագիտական ջանքերի անհրաժեշտությունը: