Մադագասկար․ Gen Z-ի բողոքի ալիքը, ծովահենների դրոշը և երիտասարդների պայքարը

Gen Z-ի ալիքը․ հոսանքազրկումները բորբոքեցին շարժումը

Մադագասկարի մայրաքաղաք Անտանանարիվուի փողոցներում նոր սերունդն է բարձրաձայնում իր ձայնը։ Այն, ինչ սկսվեց որպես հանկարծակի դժգոհություն՝ անվերջ հոսանքազրկումների և ջրի պակասի պատճառով, ընդամենը մի քանի շաբաթում վերածվեց երիտասարդների լայնամասշտաբ ապստամբության։ 2025-ի սեպտեմբերի 25-ից հազարավոր մադագասկարցիներ, հիմնականում 30-ից ցածր տարիքի, դուրս են եկել փողոց՝ կազմակերպվելով ու հրաժարվելով նահանջել։ Նրանց խորհրդանիշը՝ ոչ թե ավանդական քաղաքական կարգախոս, այլ ժպտացող գանգը ծղոտե գլխարկով՝ «One Piece» հայտնի ճապոնական մանգայի ծովահենների դրոշը։

Հոսանքազրկումները կաթվածահար էին անում կյանքը։ Որոշ թաղամասերում էլեկտրաէներգիան անջատվում էր օրական մինչև 12 ժամ՝ ընտանիքներին թողնելով մթության մեջ, բիզնեսներին՝ փակ։ «Իմ թաղամասում շաբաթական մոտ 120 ժամ հոսանքազրկում կա»,— պատմում է 21-ամյա ցուցարարներից մեկը՝ արտահայտելով միլիոնավորների դժգոհությունը։ Սակայն, երբ փողոցները լցվեցին, պարզ դարձավ, որ խնդիրը միայն կոմունալ ծառայությունները չեն։ Խորը շերտում կոռուպցիայի, իշխանության անարդյունավետության և հասարակ մարդկանց ու էլիտաների միջև խորացող ճեղքվածքի հանդեպ զայրույթն էր եռում։

Ծովահենների դրոշը՝ մանգայից մինչև պայքարի խորհրդանիշ

Ինչո՞ւ է մանգայի խորհրդանիշը ծածանվում Մադագասկարի բողոքի ակցիաների ժամանակ։ Պատասխանը թաքնված է գլոբալ երիտասարդական մշակույթում։ «One Piece»-ը, ստեղծված Էիչիրո Օդայի կողմից 1997-ին, աշխարհի ամենաշատ վաճառված մանգան է՝ ավելի քան 500 միլիոն վաճառք և ֆիլմերի ու հեռուստասերիալների լայն աշխարհ։ Գլխավոր պատմությունը՝ «Ծղոտե գլխարկով ծովահենների» արկածները Մոնկի Դ. Լուֆիի առաջնորդությամբ, միշտ եղել է կոռումպացված իշխանության դեմ պայքարի, ազատության և ճնշվածների օգնության մասին։ Մանգայի պատմաբան Անդրեա Հորբինսկին նշում է․ «Լուֆին ու իր թիմը ազատության, անհատական ընտրության ու սեփական սրտին հետևելու խորհրդանիշ են։ Նրանք օգնել են ճնշվածներին ու պայքարել կոռումպացվածների դեմ»։

Gen Z սերունդը, որը մեծացել է համացանցում և փոփ մշակույթի միջավայրում, խորապես է ընկալում նման խորհրդանիշերը։ Դրոշը առաջին անգամ հայտնվեց Ինդոնեզիայի բողոքի ակցիաներին՝ 2025-ի սկզբին, ապա տարածվեց Նեպալում, որտեղ Gen Z ակտիվիստները օգտագործեցին այն՝ պայքարելով սոցիալական ցանցերի արգելքի դեմ։ Դաժան բախումներից հետո, որոնք տասնյակ զոհեր ունեցան, նրանց հաղթանակը ոգեշնչեց երիտասարդական շարժումներ՝ Քենիայից մինչև Պարագվայ։ Այժմ Մադագասկարում ծովահենների դրոշն ունի տեղական երանգ՝ ծղոտե գլխարկի փոխարեն օգտագործվում է Betsileo ժողովրդի ավանդական «սատրոկա» գլխարկը։ Դա ուղերձ է՝ համաշխարհային, բայց արմատավորված, խաղային, բայց լուրջ։

Պահանջները աճում են, իշխանության արձագանքը՝ խիստ

Նախնական պահանջները վերաբերում էին էլեկտրաէներգիայի և ջրի խնդիրներին։ Սակայն երբ ուժայինները սկսեցին կիրառել արցունքաբեր գազ, ռետինե փամփուշտներ և, ըստ ՄԱԿ-ի, անգամ մարտական զինամթերք, շարժման օրակարգն ընդլայնվեց։ Ցուցարարները պահանջում են նախագահ Անդրի Ռաջոելինայի հրաժարականը, Սենատի ու Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի լուծարումը, ամբողջ քաղաքական համակարգի փոփոխություն։ Մարդու իրավունքների պաշտպան Քետականդրիանա Ռաֆիտոսոնը նշում է․ «Երիտասարդները պայքարում են նոր սոցիալական պայմանագրի համար, որտեղ պետությունը ծառայում է ժողովրդին, ոչ թե էլիտայի շահերին»։

Իշխանությունների արձագանքը խիստ է։ Ըստ ՄԱԿ-ի՝ զոհվել է առնվազն 22 մարդ, վիրավորվել՝ ավելի քան 100-ը։ Տեղական իշխանությունները վիճարկում են այդ թվերը, սակայն այլ տվյալ չեն ներկայացնում։ Սոցցանցերում տարածվող լուսանկարներում երևում է, թե ինչպես են ցուցարարները վիրավորներին տեղափոխում անվտանգ վայր կամ հետ վերադարձնում արցունքաբեր գազի բանկաները ոստիկաններին՝ բորբոքելով հասարակական զայրույթն ու համերաշխությունը։

Աճող դժգոհության ֆոնին նախագահ Ռաջոելինա լուծարեց կառավարությունը, նշանակեց նոր վարչապետ՝ գեներալ Ռուֆին Ֆորտունատ Դիմբիսոա Զաֆիսամբո, ու փոփոխեց անվտանգության համակարգը։ Նա առաջարկեց «ազգային երկխոսություն»՝ երիտասարդների և հոգևոր առաջնորդների մասնակցությամբ՝ հույս ունենալով հանդարտեցնել իրավիճակը։ Սակայն Gen Z առաջնորդները, որոնք կազմակերպվում են գաղտնագրված սոցիալական ցանցերով, մերժեցին առաջարկը։ «Մենք մերժում ենք այս երկխոսության ծաղրը»,— հայտարարվեց ֆեյսբուքյան էջում։ «Մենք չենք մասնակցի երկխոսության մի վարչակարգի հետ, որը ճնշում, նվաստացնում և հարձակվում է երիտասարդների վրա փողոցներում»։

Պայքարը ապագայի համար․ աղքատություն, տնտեսություն և հույս

Բողոքի շարժման հիմքում նաև ծանր տնտեսական իրողությունն է։ Մադագասկարն աշխարհում հայտնի է վանիլայի արտադրությամբ, սակայն նաև արտահանում է նիկել, կոբալտ, տեքստիլ, ծովախեցգետին։ Սակայն երկրի բնակչության երեք չորրորդը ապրում է աղքատության գծից ցածր։ Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ մեկ շնչի ՀՆԱ-ն 1960-ից ի վեր նվազել է 45%-ով։ Ցույցերին մասնակցող երիտասարդների համար ներկան անորոշ է, ապագան՝ անբացատրելի։

Իշխանության վերադասավորումներն ու խոստումները ցուցարարներին չեն բավարարում։ Նախագահի՝ պահանջները բավարարելու 48-ժամյա վերջնաժամկետից հետո ուսանողները պատրաստվում էին նոր գործադուլի։ Շարժման հզորությունը գալիս է համախմբված պայքարից ու հույսից՝ ծովահենների դրոշի խորհրդանիշով։ Սլեմ բանաստեղծ Վիրգիլյուս Սլամը, ակտիվիստ Անտանանարիվուից, ասում է DW-ին․ «Ուժ է հաղորդում տեսնել, թե ինչպես է այս շարժումը, մեզ՝ երիտասարդներիս գլխավորությամբ, աճում ու զարգանում այս խորհրդանիշի ներքո։ Լուֆին երիտասարդ է, ով պայքարում է և միշտ հույս ունի, որ աշխարհը կդառնա ավելի լավ՝ ընկերների, անգամ թշնամիների համար»։

Մադագասկարն այսօր միանում է գլոբալ ալիքին։ Gen Z-ը աշխարհում փոփ մշակույթի կերպարները վերածել է պայքարի գործիքների՝ «Վի ֆոր Վենդետտայի» դիմակը, «Սովի խաղերի» եռամատ համբույրի նշանը, և նույնիսկ Վինի Թուխը՝ Չինաստանում արգելված քաղաքական համեմատության համար։ Այս խորհրդանիշերը պարզապես զարդ չեն․ դրանք ինքնության վահանն են, ընդհանուր նպատակների նշանը, ուղերձ աշխարհին, որ երիտասարդները չեն լռի։

Ի՞նչ սպասել Մադագասկարցի երիտասարդներից

Առայժմ փողոցները լարված են։ Ուժայինները պահպանվում են։ Իշխանությունը, ձգտելով վերականգնել կարգուկանոն, նախազգուշացնում է «անհանգստության հրահրման» դեմ։ Բայց Gen Z-ի ակտիվիստները՝ մեմերով, սատրոկա գլխարկներով և մանգայի ծովահենների դրոշով, չեն նահանջում։ Նրանց պահանջները հնչում են սոցցանցերում՝ իրական փոփոխություն, կոռուպցիայի ավարտ և ապագա, որտեղ պետությունը ծառայում է ժողովրդին։

Աշխարհը հետևում է, և հիմնական հարցն այս է՝ կարո՞ղ են Մադագասկարցի երիտասարդները հասնել քաղաքական փոփոխության, թե՞ նրանց շարժումը ճնշվելու է հին իշխանության ծանրության տակ։ Ծովահենների դրոշի ստվերում հույսը կա՝ ինչպես նաև պայքարի ոգին։

Մադագասկարի Gen Z-ի շարժումը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են երիտասարդական նախաձեռնությունները, երբ տեղական դժգոհությունները միանում են գլոբալ խորհրդանիշերին, վերածվել համակարգային փոփոխության պահանջի։ «One Piece»-ի ծովահենների դրոշը, թեև խաղային, նաև լուրջ խորհրդանիշ է, որը դժգոհությունը դարձնում է համախմբող պայքարի կոչ՝ մարտահրավեր նետելով իշխանությանը ու պահանջելով նոր սոցիալական պայմանագիր։