Պրունելա Սքեյլզ․ «Ֆոլտի Թաուերս»-ի Սիբիլի ժառանգությունն ու արվեստի կյանքը

Սիբիլ Ֆոլտի․ դերասանական կոմեդիայի խորհրդանիշը

Շատերի համար Պրունելա Սքեյլզը միշտ կմնա Սիբիլ Ֆոլտի՝ խիստ, կարճ խոսող, կոպիտ հյուրանոցային մենեջերը, որը կառավարում էր «Ֆոլտի Թաուերս»-ի աշխարհը։ Այս BBC սիթքոմը, որն ունեցել է ընդամենը տասներկու սերիա 1975-1979 թվականներին, մինչև այսօր համարվում է բրիտանական հումորի դասական։ Սքեյլզը, ով մահացավ Լոնդոնում՝ 93 տարեկան հասակում, Սիբիլի կերպարին հաղորդել էր արտահայտիչ նրբություն ու կենսականություն։ Նրա որդիները՝ Սամուելը և Ջոզեֆը, հաստատել են, որ վերջին օրերին նա շրջապատված էր ընտանիքի կողմից և անգամ դիտել էր այն սիթքոմը, որը նրան դարձրել էր հանրաճանաչ (BBC)։

Ջոն Քլիզը՝ նրա խաղընկերն ու Բազիլ Ֆոլտիի կերպարի ստեղծողը, Սքեյլզին բնութագրել է որպես «հիանալի կոմեդիայի դերասանուհի» և «շատ քաղցր մարդ»։ «Սերիա առ սերիա նա պարզապես կատարյալ էր», – ասել է Քլիզը՝ հիշելով Սիբիլի հայտնի բացականչությունը՝ «Բազիլ», որը մինչև այսօր հնչում է միլիոնավոր երկրպագուների մոտ։ Սիբիլի մեջ Սքեյլզը գտավ կերպար, որը ոչ միայն ծիծաղելի էր, այլև խորը՝ դասային և ընտանեկան լարվածության նուրբ վերլուծությամբ։ Նա ինքն էր առաջարկել, որ Սիբիլը լինի Բազիլիից սոցիալական աստիճանի մի փոքր ցածր, ինչը սիթքոմի հումորի հիմնական աղբյուրն էր։ «Ֆոլտի Թաուերս»-ի նկարահանումները շատ դժվար էին, բայց շատ ոգևորիչ», – ասել է Սքեյլզը (Los Angeles Times)։

Վաղ հաջողություններից մինչև թատերական փառք

Պրունելա Սքեյլզը ծնվել է Սաթոն Աբինգերում, Սյուրեյում, 1932 թվականին։ Նրա մայրը՝ Քեթրին Սքեյլզը, դերասանուհի և մանկական գրքերի հեղինակ էր, իսկ հայրը՝ Ջոն Իլինգվորթը, ծառայել էր բանակում և զբաղվել բիզնեսով։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին Սքեյլզը տարհանվել է Դևոն, ապա սովորել է Moira House աղջիկների դպրոցում, իսկ հետո ստացել է Old Vic թատերական դպրոցի կրթաթոշակ՝ սկսելով իր մոտ յոթ տասնամյակ ձգվող կարիերան (The Guardian)։

1952-ին նա առաջին անգամ հայտնվել է հեռուստաէկրանին՝ Լիդիա Բենետի դերում BBC-ի «Հպարտություն և նախապաշարմունք» ֆիլմում։ 1960-ականների սկզբին նա խաղացել է Ռիչարդ Բրիրսի հետ «Ամուսնության գծեր» սիթքոմում՝ պատմելով նորապսակ զույգի կյանքի մասին։ Այս սիթքոմը դարձավ նրա առաջին մեծ հաջողությունը և հիմք հանդիսացավ հետագա բազմաշերտ դերասանական կարիերայի համար։

Սքեյլզը բազմազան էր նաև թատերական խաղում՝ մարմնավորելով Դեզդեմոնային, Իբսենի Նորային, և հանդես գալով Լոնդոնի Վեստ Էնդի բեմերում՝ «Մաչմեյքեր», «Հեյ Ֆիվեր» ներկայացումներում։ Նա երբեք չէր սահմանափակվում մեկ կերպարով՝ յուրաքանչյուր դերի մեջ ներդնելով յուրահատկություն և խորը բնավորություն, թե՛ մարզային թատրոններում, թե՛ Լոնդոնի մեծ բեմերում։

Թագուհու կերպարը և հեռուստատեսային հաջողություններ

1988-ին Սքեյլզը ստանձնեց աննախադեպ դեր՝ մարմնավորելով Եղիսաբեթ II թագուհուն Ալան Բենեթի «Հարցի ատրիբուցիա» պիեսում։ Նրա նրբանկատ խաղը արժանացավ բարձր գնահատականի՝ թագուհու կերպարին հաղորդելով խորություն և խորհրդավորություն։ Հետագայում հեռուստատեսությամբ ցուցադրված այս դերը նրան բերեց BAFTA-ի անվանակարգ։

Նա շարունակեց փորձարկել իր ուժերը՝ խաղալով Էլիզաբեթ Մապի դերում E.F. Benson-ի «Մապ և Լուսիա» հեռուստասերիալում (1985), և որպես ուրախ այրի «Հենրիից հետո» ռադիո և հեռուստատեսային կատակերգություններում։ Նրա կինոդերերից են՝ «Տղաները Բրազիլիայից» (1978), «Հովարդս Էնդ» (1992), «Շատ մեծ արկած» (1994), որոնք աչքի են ընկել կերպարի մանրակրկիտ և անկեղծ ներկայացմամբ։

Սքեյլզը չէր խուսափում նաև ոչ սովորական կերպարներից՝ օրինակ «Տնային խոհարարություն»-ում, և մեծ հաջողությամբ հանդես է եկել «Նենգության դպրոց»-ում, «Ուրախ օրեր»-ում, «Ծննդյան տոն»-ում։ Նա արժանացել է CBE շքանշանի (1992), Լոնդոնի քաղաքային ազատության պատվին (1999), ինչպես նաև Բրեդֆորդի և Արևելյան Անգլիայի համալսարանների պատվավոր աստիճանների։

Անձնական կյանք, ջերմություն և պայքար դեմենցիայի դեմ

Թատրոնի բեմից դուրս Սքեյլզի կյանքը կապված էր դերասան Թիմոթի Ուեսթի հետ։ Նրանք ամուսնացած էին ավելի քան վաթսուն տարի, կիսում էին թատրոնի, դասական երաժշտության, նամակագրության և ջրուղիների հանդեպ սերը։ Հաճախ խաղում էին առանձին, բայց համատեղ ներկայացումները՝ հատկապես «Երկար օրերի ճանապարհ դեպի գիշեր»-ում և «Երբ մենք ամուսնացած ենք»-ում, հանդիսատեսի սիրված էին։

Վերջին տարիներին Սքեյլզը և Ուեսթը հիացրին հեռուստադիտողներին Channel 4-ի «Մեծ ջրուղային ճամփորդություններ»-ով (2014–2019), շրջելով ջրուղիներով և կիսելով արկածային, ջերմ ու հումորային պահեր։ Սերիալը գնահատվեց Սքեյլզի դեմենցիայի անկեղծ ներկայացման համար։ Թեև նրա հիշողությունը թուլացել էր, նրա կենսուրախությունը և հաստատակամությունը շարունակվում էին։ Ուեսթը նշում էր, որ իրենց սիրո պատմությունը չի ընդհատվել դժվարությունների պատճառով։

Սքեյլզը բաց խոսում էր դեմենցիայի մասին՝ բարձրացնելով իրազեկվածությունը և քանդելով այդ հիվանդության շուրջ առկա սոցիալական արգելքները։ Alzheimer’s Society-ի ղեկավար Կորին Միլսը նշել է․ «Պրունելան ոչ միայն իր դերասանական նվաճումների, այլև դեմենցիայով ապրելու մասին բաց խոսելու համար էր օրինակ։» Նրանց համատեղ ճանապարհը դարձավ անորոշության հաղթահարման հզոր խորհրդանիշ՝ ուրախությունն ու ընկերակցությունը չկորցնելով, անգամ երբ ջրուղիները դժվարանում էին։

Վերջին հրաժեշտն ու մշակութային ժառանգությունը

Նրա մահից հետո մշակութային աշխարհը ողողվեց հիշատակներով։ BBC One-ը հայտարարեց «Շինարարները» սիթքոմի հատուկ ցուցադրության մասին, իսկ Լոնդոնի Վեստ Էնդի թատրոնները պատրաստվում էին երկու րոպե լռությամբ հարգել նրա հիշատակը։ Գործընկերները և հասարակական գործիչները՝ Ջոն Քլիզից մինչև վարչապետ Սիր Քեյր Սթարմեր, նրան անվանեցին ազգային գանձ և բրիտանական կոմեդիայի խորհրդանիշ։

Սքեյլզը թողել է երկու որդի՝ Սամուել և Ջոզեֆ, խորթ դուստր Ջուլիետ, յոթ թոռ և չորս ծոռ։ Նրա ամուսինը՝ Թիմոթի Ուեսթը, մահացել է 2024-ի նոյեմբերին։ Նրա ժառանգությունը պահպանվում է ոչ միայն ծիծաղի, այլև անկեղծության ու մարդկայնության շնորհիվ՝ թե՛ արվեստում, թե՛ կյանքում։

Պրունելա Սքեյլզի պատմությունը հիշեցնում է, որ արվեստի մեծությունը միայն հիշվող դերերով չէ, այլ՝ տոկունությամբ, զարգացմամբ և կյանքի ամենադժվար դերը արժանապատվորեն ընդունելու քաջությամբ։ Նրա ազդեցությունը բրիտանական մշակույթի վրա գերազանցում է Սիբիլի ձայնի հնչյունը՝ մնալով նրանց սրտերում, ովքեր նրան տեսել են ոչ միայն որպես կոմեդիայի խորհրդանիշ, այլ որպես կին, ով լիարժեք ապրել է, սիրել ու հանգիստ ոգեշնչել։