Շամիմա Բեգումի պատմությունը. Մեծ Բրիտանիայի ամենահայտնի Իսլամական պետության հարսի տարագրությունը

Բեթնալ Գրինից Սիրիա. Պատմություն, որ ցնցեց ողջ երկիրը

2015 թվականի փետրվարին Լոնդոնի Բեթնալ Գրին թաղամասի երեք դեռահասուհիներ անհետացան՝ թողնելով իրենց ընտանիքները, դպրոցն ու մանկությունը։ Շամիմա Բեգումը, Քադիզա Սուլթանան և Ամիրա Աբասեն՝ փայլուն գնահատականներ ունեցող սովորողներ, ուղևորվեցին Գեթվիկի օդանավակայանից Ստամբուլ, սակայն նրանց իրական նպատակակետը Իսլամական պետության վերահսկողության տակ գտնվող Սիրիայի վտանգավոր գոտին էր։ Նրանց անհետացման լուրը շատ արագ դարձավ բրիտանական ու միջազգային լրատվամիջոցների գլխավոր թեման։ Տեսախցիկների կադրերում աղջիկները դեռ սովորական դպրոցական էին՝ մեկը՝ ընձառյուծի պրինտով շարֆով, մյուսը՝ վառ դեղին գդակով, երրորդը՝ մոխրագույն շախմատաձև բաճկոնով։ Բայց նրանց կյանքը այլևս երբեք չդարձավ սովորական։

Բեգումը, ընդամենը 15 տարեկանում, ընդամենը տաս օր անց Սիրիա մտնելուց, ամուսնացավ իսլամական պետության անդամ հոլանդացու հետ։ Նրա ընկերուհիները ևս ամուսնացան օտարերկրյա զինյալների հետ։ Այս պատմությունը դարձավ առցանց ծայրահեղականության հասանելիության և պետության ու համայնքի անզորության խորհրդանիշ, երբ նրանք չկարողացան կանխել այդ ճակատագրական քայլը (Mirror)։

Ընկերուհիների ողբերգական ճակատագրերը

Շամիմա Բեգումի պատմության նորից առաջ գալու հետ կրկին քննարկվում են նաև նրա ընկերուհիների ճակատագրերը։ Քադիզա Սուլթանան, որը նրանցից ամենամեծն էր, ամուսնացավ ամերիկացի իսլամիստի հետ։ Ընտանիքի հետ գաղտնի հեռախոսազրույցներում, որոնք հրապարակվեցին ITV News-ում, նա խոստովանեց, որ ուզում է վերադառնալ, բայց վախենում է։ Իսլամական պետության դաժանությունները տարածված էին, իսկ փախչելը՝ մահացու վտանգավոր։ Մի քանի շաբաթ անց՝ 2016-ի մայիսին, Սուլթանան ենթադրաբար զոհվեց Ռաքքայում ռուսական օդային հարվածի ժամանակ։ Նրա մահը երբեք անկախ աղբյուրներով չհաստատվեց, սակայն ընտանիքի փաստաբան Թասնիմ Աքունջին նշեց, որ նա շատ արագ համոզվեց, որ քարոզչությունը և իրականությունը չեն համընկնում։

Ամիրա Աբասեն ամուսնացավ ավստրալացի զինյալի՝ Աբդուլլահ Էլմիրի հետ, որին անվանում էին «Կարմիր մորուքով ջիհադիստ»։ Նա սպանվեց անօդաչուի հարվածից 2015-ի վերջին։ Աբասեն մոր հետ կապ էր պահում սոցիալական ցանցերում, սակայն հաղորդագրությունները հանկարծակի դադարեցին, ինչն ընտանիքին ստիպեց ենթադրել՝ նա ևս զոհվել է։ Չնայած դրան, Բեգումը պնդում է, որ Աբասեն դեռ ողջ է՝ պնդում, որը չի հաստատվել։

Բեգումի կյանքը տարագրվածության մեջ. Անքաղաքացի ու մեկուսացված

Այսօր արդեն 26-ամյա Շամիմա Բեգումը ապրում է Սիրիայի հյուսիս-արևելքում գտնվող ալ-Ռոջ ճամբարում՝ պատված փշալարերով և հսկված քրդական զինվածների կողմից։ Նրա վերջին մամուլի հանդիպումը՝ առաջինը երկու տարվա ընթացքում, տևեց ընդամենը մի քանի րոպե։ Daily Express-ի լրագրողները նշում էին, որ նա շատ գունատ էր, աչքերը՝ խորացած, դեմքը՝ բժշկական դիմակով փակված։ Նա լրագրողներին ասաց. «Մենք ոչինչ չունենք ասելու» և արագ հեռացավ՝ նախկինում ցուցաբերած մարտական տրամադրվածությունից հեռու։

Բեգումի արտաքին տեսքն արտացոլում է իր ճակատագիրը՝ անքաղաքացի, մեկուսացված, իր խոսքերով՝ «կորցրած տունը»։ 2019-ին Բրիտանիայի քաղաքացիությունից զրկվելուց հետո նա փորձում է պայքարել վերադարձի իրավունքի համար, սակայն մինչ այժմ պարտվել է բոլոր իրավական ատյաններում (Manchester Evening News)։

Նրա երեք երեխաները մահացել են դեռ մանկության տարիներին։ Ամուսինը՝ հոլանդացի զինյալ Յագո Ռիդեյքը, ձերբակալված է։ Տարբեր աղբյուրներ հայտնում են, որ Բեգումը ճամբարում ստացած օգնության փաթեթները վաճառում է, որպեսզի կարողանա գնել արևմտյան հագուստ կամ մազերի ներկ՝ սեփական ինքնության վերջին մնացորդը պահպանելու համար։

Իրավական փակուղի. Քաղաքացիություն, անվտանգություն և զոհի հարցը

Բեգումի ճակատագրի շուրջ վեճը շարունակվում է։ 2019-ին Մեծ Բրիտանիայի ներքին գործերի նախարարը զրկեց նրան քաղաքացիությունից՝ հղում անելով ազգային անվտանգության սպառնալիքին։ Արդարացվեց, թե նա կարող է դառնալ Բանգլադեշի քաղաքացի, սակայն Բանգլադեշը նույնպես հրաժարվեց ընդունել նրան։ Իրավական բոլոր բողոքները՝ սկսած հատուկ ներգաղթի դատարանից մինչև վերաքննիչ և Գերագույն դատարան, մերժվել են։ Դատարանները ընդունեցին, որ Բեգումը կարող էր լինել թրաֆիքինգի զոհ, սակայն որոշեցին, որ նա գիտակցաբար է գնացել Սիրիա և վտանգ է ներկայացնում (Daily Record)։

Նրա իրավաբանները շարունակում են պայքարը։ 2024-ի օգոստոսին Գերագույն դատարանը մերժեց վերջին բողոքը։ Այժմ վերջին հույսը Եվրոպական մարդու իրավունքների դատարանն է, որը պետք է որոշի՝ քաղաքացիությունից զրկելու գործընթացում հաշվի է առնվել արդյոք նրա՝ հնարավոր զոհ լինելու հանգամանքը։ Իրավաբանները պնդում են, որ Մեծ Բրիտանիան չի ապահովել իր քաղաքացիների վերադարձը, մինչդեռ մյուս երկրները դա արել են։

Բրիտանական կառավարությունը կոշտ դիրքորոշում ունի։ Ներկայումս փոխվարչապետ Դեյվիդ Լամին բացահայտ հայտարարել է. «Շամիմա Բեգումը չի վերադառնալու Մեծ Բրիտանիա»՝ շեշտելով, որ առաջնահերթությունը ազգային անվտանգության ապահովումն է։ Նա հավելել է, որ եթե նման մարդիկ վերադառնան, նրանցից շատերին անմիջապես կկալանավորեն։

Հասարակության դասերը. Հարցեր և ապագայի ուղիներ

Շամիմա Բեգումի դեպքը դարձել է արդարության, անվտանգության և մարդասիրության բախման խորհրդանիշ։ Նրա պատմությունը միայն մեկ մարդու սխալների մասին չէ․ այն խոսում է դեռահասների խոցելիության, առցանց քարոզչության և պետությունների անզորության մասին։ Այն առաջ է բերում անպատասխան հարցեր․ երբ է զոհը դառնում մեղավոր, և ինչ պարտավորություն ունի պետությունը նույնիսկ իր քաղաքացիությունից հրաժարվածների հանդեպ։ Ամենակարևորը՝ ինչպես է հնարավոր կանխել նման դեպքերը կամ արդյոք ճիշտ է ընդմիշտ մերժել վերադարձի իրավունքը։

Քանի դեռ այս հարցերը քննարկվում են միջազգային հանրության կողմից, Շամիմա Բեգումը շարունակում է ապրել անորոշության մեջ՝ դառնալով մեր ժամանակների իրավական և բարոյական երկընտրանքի խորհրդանիշ։ Նրան մոռանալը հեշտ է, բայց հարցերը՝ և հետևանքները՝ մնում են։

Վերլուծություն. Շամիմա Բեգումի պատմությունը միայն մեկ անհատի՝ ծայրահեղականությանը զոհ գնալու մասին չէ, այլ նաև այն իրավական ու բարոյական մարտահրավերների, որոնց բախվում են ժամանակակից հասարակությունները։ Նրա շարունակվող տարագրվածությունը ցույց է տալիս ազգային անվտանգության և մարդու իրավունքների միջև հակասությունը, իսկ ընկերուհիների ճակատագրերը՝ ծայրահեղականության անդառնալի հետևանքները։ Արևմտյան պետությունների կոշտ քաղաքականությունը վտանգում է ոչ միայն նրանց՝ անքաղաքացի դարձնելով, այլ նաև պատասխանատվության զգացումը սեփական քաղաքացիների նկատմամբ, ովքեր ձևավորվել են անցած տասնամյակի անհաջողություններով՝ թե՛ անձնական, թե՛ համակարգային մակարդակներում։