Թոնի Հարիսոն․ Յորքշիրյան բանաստեղծը, որ փոխեց բրիտանական պոեզիան ու թատրոնը

Աշխատավորական ընտանիքից՝ դասական կրթություն

Թոնի Հարիսոնի ճանապարհը սկսվեց Լիդսում՝ ընտանիքում, որտեղ արվեստն ու առօրյան մշտական հակասության մեջ էին։ Ծնվելով 1937 թվականին՝ Հարիսոնի մանկությունը ձևավորվեց աշխատավորական արմատների ու գրականության աշխարհի միջև բաժանվածությամբ, որն ուղեկցեց նրան ողջ ստեղծագործական կյանքում։ Լիդսի գրամազիան դպրոցում ստացած կրթությունը բացեց դռներ՝ դասական լեզուների ու գրականության համար, իսկ Լիդսի համալսարանում նա խորացրեց լատիներենն ու հունարենը։

Հարիսոնի պոեզիան հաճախ պայքարում էր այդ բաժանվածության հետ։ «Book Ends» բանաստեղծությունում նա դիպուկ նկարագրում է՝ ինչպես իր կրթությունը նրան օտարացրել էր հայրից. «Հետ գնացինք լռության ու մռայլ հայացքների մեջ, / ինչքան էլ վիսկի խմենք, այն, ինչ մեզ բաժանում է, / ոչ թե երեսուն տարիներն են, այլ՝ գրքերը, գրքերը, գրքերը»։ Հարիսոնի արվեստի ուժը հենց այս պարզ ու խորը տողերում է, ինչպես նշել է քննադատ Շոն Օ’Բրայանը՝ «Հարիսոնի տպագիր պոեզիան պահանջում է, որ այն հնչի, ոչ թե մնա էջին» (The Guardian)։

Դասականների վերաիմաստավորում բեմի համար

Շատ բանաստեղծներ, ինչպես Թի Էս Էլիոթը կամ Քերոլ Էնն Դաֆին, փորձել են դրամատուրգիայի մեջ։ Բայց Հարիսոնի ստեղծագործությունները ընդգրկում են վեց հատոր՝ տասնինը լիարժեք պիես, որոնցից շատերը թարգմանություններ են՝ հունարենից, ֆրանսերենից, կամ ինքնուրույն գրված ստեղծագործություններ։ Նրա 1973թ․ Մոլիերի «Միզանտրոպի» ռիմային թարգմանությունն ու 1981թ․ Էսխիլոսի «Օրեստեան» վերածումը մինչ այսօր համարվում են անգլիական թատրոնի լավագույն տարբերակներից։

Հարիսոնը մշտապես փորձարկում էր՝ քայլելով Յորքշիրյան դաշտերում, բարձրաձայն արտասանելով տողերը, մինչև գտավ սեղմ ու խոսելի ռիթմ։ Երբ ռեժիսոր Ջոն Դեքսթերը նրան հանձնարարեց ֆրանսիական դրամաները, Հարիսոնը ստեղծեց նորարարական ռիմայի ձևեր, անգամ տեղափոխեց Ռասինի «Ֆեդրան»՝ անգլիական հնդկաստանի դարաշրջան՝ բացելով նոր ռիմաներ՝ «Raj»/«sabotage»։ Դիանա Ռիգի մասնակցությամբ բեմադրությունները բերեցին Հարիսոնի պիեսները նոր սերնդի հանդիսատեսին։

Երբ Ազգային թատրոնը տեղափոխվեց South Bank, գեղարվեստական ղեկավար Փիթեր Հոլը Հարիսոնին հանձնարարեց հունական դրամաները դարձնել խոսքի համար։ «Օրեստեայում» Հարիսոնը օգտագործեց նորաբանություններ՝ «grudge-dogs», «blood-ooze», պահանջելով դերասաններից պահել հստակ ռիթմը։ Նա իրեն անվանում էր «մարդը, որ գալիս է չափել չափաքանակը»՝ իր մանրակրկիտ մոտեցման համար։

Սեփական պիեսներ՝ Յորքշիրյան բարբառով և հասարակական քննադատությամբ

Թարգմանություններից զատ՝ Հարիսոնը ստեղծեց ինքնատիպ պիեսներ, որոնք վերակենդանացրին մոռացված ժանրեր և քննարկեցին ժամանակակից խնդիրներ։ «Միստերիաները» (1977)՝ միջնադարյան կրոնական պիեսների վերամշակումը, դարձավ լեզվական նորարարության օրինակ՝ Յորքշիրյան բարբառով ու ագրեսիվ ալիտերացիայով։ Աստված ստեղծում էր աշխարհը՝ «ձուկ, որ լողա լողակով, / մի քանիսը՝ թեփով, մյուսները՝ խեցիով»։

Հարիսոնի առաջին ինքնատիպ դրաման՝ «Օքսիրինխոսի հետքերով» (1990), հյուսեց Սոֆոկլեսի կորած սատիրական պիեսի հատվածները՝ հնագետների պատմության հետ։ «Կվադրատուրաները» (1992) բարձրացրեց գիտության բարոյականության հարցը՝ ներկայացնելով գյուտարարների պատմությունները, ովքեր ստեղծեցին գնդացիրն ու քիմիական զենքը։ Չնայած որոշ պիեսներ, օրինակ՝ «Ֆրամ» (2008), տարբեր կարծիքներ առաջացրին, դրանց բեմադրությունը ու թեմատիկ համարձակությունը պահպանեցին Հարիսոնի տեղը բրիտանական թատրոնի քննարկումներում։ «Կվադրատուրաները», որ դիտվեց որպես «վեհ ձախողում» Ռիչարդ Էյրի կողմից, ցույց տվեց, որ Հարիսոնը չի վախենում փորձարարությունից։

Բանաստեղծի քաղաքական բարկությունն ու հանրային ձայնը

Հարիսոնը միայն դրամատուրգ չէր։ Նա հանրային բանաստեղծ էր, ում գործերը բորբոքեցին վեճեր՝ դասակարգի, անպարկեշտության ու քաղաքականության շուրջ։ Նրա «V» (1985) պոեմը, որ գրել էր ֆուտբոլի խուլիգանների կողմից ծնողների գերեզմանների պղծումից հետո, դարձավ սկանդալ՝ Channel 4-ով հեռարձակվելուց հետո։ Daily Mail-ը այն անվանեց «անպարկեշտության հեղեղ», իսկ խորհրդարանում անգամ քննարկվեց։ Այսօր այն դասավանդվում է դպրոցներում՝ որպես ժամանակակից բրիտանական գրականության դասական։

Հարիսոնը միշտ բացահայտ էր։ Նա The Guardian-ի համար գրել է Բոսնիայի պատերազմի մասին, իսկ «Բլասֆեմերների խնջույքը» (1989)՝ Սալման Ռուշդիի դեմ ֆաթվայի թեմայով, քննադատվեց եկեղեցու կողմից։ «Պրոմեթևս» (1999) ֆիլմ-բանաստեղծության մեջ նա դասակարգային պայքարը ներկայացրեց՝ Յորքշիրյան հանքագործները ընդդեմ կապիտալիստական աստվածների։ «Իրաքատետր» (2003) պոեմում, սկանդալի բացահայտումից առաջ, նա կոչ էր անում անմիջական գործողության ընդդեմ ղեկավարների։

Հարիսոնը մերժեց պետական պարգևները, հրաժարվեց բանաստեղծ-լաուրեատի պաշտոնից ու քննադատեց բրիտանական մեդալների համակարգը։ «Laureate’s Block» պոեմում նա գրել է՝ «ուզում եմ ազատ լինել գրելու այն, ինչ պետք է, ազատ լինել քննադատելու վարչապետին, ազատ լինել պայթեցնելու ու հարվածելու Բլեյրի Բրիտանիային»։

Սայմոն Արմիտիջը, ներկայիս լաուրեատը, նշել է՝ «Հարիսոնը հնարավորություն տվեց մեր սերնդին ստեղծագործել սեփական ձայնով՝ առանց մտահոգվելու մեր ծագման կամ արտասանության մասին»։

Ժառանգություն՝ կապի ու մարտահրավերի

Հարիսոնի համար պոեզիան միայն ներքին կյանք չէր․ այն միջոց էր՝ հասնելու մարդկանց, հուզելու լսարանին այնպես, որ տղամարդիկ Լիդսում կամ Բրեդֆորդում «հանկարծ սկսեն լաց լինել»։ «Եթե փոքր բանաստեղծությունը այդքան խոր ազդեցություն է թողնում, դա ավելի լավ է, քան ամենամեծ գնահատականը», — ասել է նա։ Նրա ստեղծագործությունը միշտ եղել է ձևերի միջև շարժում՝ էջ, բեմ, օպերա, հեռուստատեսություն, կինո ու թերթեր, որպեսզի հասնի այն պահին, երբ մուսան զանգում է—even եթե դրա համար կյանքը խախտվում է։

Հարիսոնի մահը՝ 88 տարեկանում, ավարտեց մի դարաշրջան, բայց նրա ազդեցությունը շարունակվում է բրիտանական պոեզիայի ու թատրոնի ռիթմերում, հաջորդ սերունդների ձայնում ու շարունակվող ազգային քննարկումներում՝ դասակարգի, լեզվի ու իշխանության մասին։

Հարիսոնի կյանքն ու ստեղծագործությունը հիշեցնում են, որ արվեստի իսկական ուժը ոչ թե պարգևներում է, այլ՝ դրա կարողության մեջ՝ դիմակայելու, կապելու ու փոխակերպելու։ Նրա ժառանգությունը մարտահրավեր է ապագա բանաստեղծներին ու դրամատուրգներին՝ հարգել սեփական համայնքների ձայնը ու չվախենալ ճշմարտություններից, որ այդ ձայները կրում են։