ՄԱԿ-ը որոշում է ընդունել Պաղեստինյան պետության օգտին

Պատմական քվեարկություն՝ ծանր ֆոնի վրա

ՄԱԿ-ի Գլխավոր ժողովը վճռորոշ քայլ է կատարել աշխարհի ամենաերկարատև հակամարտություններից մեկը լուծելու ուղղությամբ: 2025 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Գլխավոր ժողովը մեծամասնությամբ կողմ քվեարկեց «Նյու Յորքյան հայտարարությանը», որը լուծում է առաջարկում Իսրայել-Պաղեստին հակամարտությանը՝ երկու պետությունների սկզբունքով: 142 երկրների աջակցությամբ, 10-ի դեմ և 12-ի ձեռնպահությամբ, այս քվեարկությունը ընդգծում է միջազգային հանրության աճող կոնսենսուսը Պաղեստինյան պետության անհրաժեշտության վերաբերյալ:

Ֆրանսիայի և Սաուդյան Արաբիայի կողմից ներկայացված այս բանաձևը մանրամասն ծրագիր է՝ ուղղված ինքնիշխան Պաղեստինյան պետության ստեղծմանը Իսրայելի կողքին: Այն կոչ է անում հրադադարի հաստատմանը Գազայում, ՀԱՄԱՍ-ի զինաթափմանը և պաղեստինյան կառավարման միավորմանը Պաղեստինյան իշխանության (ՓԻ) ներքո: Թեև բանաձևը պարտադիր չէ, դրա ընդունումը խորհրդանշական, սակայն կարևոր ձեռքբերում է՝ ընդգծելով խաղաղության հրատապությունը մի տարածաշրջանում, որը տասնամյակներ շարունակ բռնությունների և անկայունության մեջ է:

Համաշխարհային արձագանքներ՝ հույս և հակասություններ

Բանաձևի վերաբերյալ արձագանքները հակամարտության նման բևեռացված են: Պաղեստինի փոխնախագահ Հուսեյն ալ-Շեյխը այս քվեարկությունը անվանեց «պատմական առաջընթաց», նշելով, որ այն ներկայացնում է Պաղեստինի ինքնիշխանության իրավունքի ճանաչման աճող համաշխարհային միտումը: Մարոկկոն, որը երկար ժամանակ եղել է տարածաշրջանում խաղաղության ջատագով, նույնպես ընդգծեց հրադադարի անհապաղ հաստատման և միջազգային համագործակցության անհրաժեշտությունը՝ Գազայում հումանիտար տառապանքները մեղմելու համար:

Ի հակադրություն, Իսրայելը կտրուկ ընդդիմացավ բանաձևին: Իսրայելի վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուն ՄԱԿ-ի Գլխավոր ժողովը որակեց որպես «իրականությունից կտրված քաղաքական կրկես»: Իսրայելի ՄԱԿ-ի դեսպան Դենի Դանոնը բանաձևը անվանեց «թատրոն»՝ մեղադրելով միջազգային հանրությանը ահաբեկչությունը խրախուսելու և իսկական խաղաղության հնարավորությունները թուլացնելու մեջ: Իսրայելի կառավարությունը մնում է իր դիրքորոշման մեջ՝ դեմ լինելով Պաղեստինյան պետության ստեղծմանը՝ նշելով անվտանգության մտահոգությունները և բանաձևի ընկալվող կողմնակալությունը:

Բանաձևը նաև դատապարտեց 2023 թվականի հոկտեմբերի 7-ին ՀԱՄԱՍ-ի հարձակումները Իսրայելի վրա՝ նշելով հազվադեպ դեպք, երբ ՄԱԿ-ը բացահայտորեն դատապարտում է պաղեստինյան խմբավորման բռնությունները: Սակայն քննադատները պնդում են, որ բանաձևի կոչը՝ ՀԱՄԱՍ-ին զիջելու Գազայի վերահսկողությունը և զինաթափվելը, չափազանց լավատեսական է, հաշվի առնելով խմբավորման ամրապնդված իշխանությունն ու որոշ պաղեստինցիների շրջանում նրա ժողովրդականությունը:

Առջևում կանգնած մարտահրավերներ՝ խոսքերից գործի անցում

Չնայած «Նյու Յորքյան հայտարարությունը» մանրամասն կերպով ներկայացնում է խաղաղության հասնելու շրջանակը, դրա իրականացումը հանդիպում է լուրջ խոչընդոտների: Հիմնական խնդիրներից է բոլոր կողմերի համագործակցության անհրաժեշտությունը, ներառյալ Իսրայելը, ՀԱՄԱՍ-ը և Պաղեստինյան իշխանությունը: Բանաձևի շեշտադրումը ՓԻ-ի վրա՝ որպես միավորված Պաղեստինյան պետության միակ կառավարման մարմին, հարցեր է առաջացնում դրա կարողությունների և օրինականության վերաբերյալ: Նախագահ Մահմուդ Աբասը, որը պաշտոնավարում է իր չորս տարվա ժամկետից արդեն 19 տարի անց, հաճախ քննադատվում է իր ղեկավարության և ժողովրդականության պակասի համար:

Բացի դրանից, բանաձևի կոչը՝ ՄԱԿ-ի կայունացման առաքելություն իրականացնելու Գազայում և Արևմտյան ափում, ընդգծում է միջազգային ներգրավվածության անհրաժեշտությունը: Սակայն նման նախաձեռնությունները հաճախ հանդիպում են լոգիստիկ և քաղաքական մարտահրավերների, հատկապես այն տարածաշրջաններում, որտեղ առկա է խոր արմատավորված անվստահություն և թշնամություն: Միջազգային հանրությունը պետք է նաև լուծի Գազայում առկա հումանիտար ճգնաժամը, որտեղ շրջափակումները և շարունակվող բռնությունները միլիոնավոր մարդկանց թողել են ծայրահեղ կարիքի մեջ:

Չինաստանը, որը վաղուց աջակցում է երկու պետությունների լուծմանը, ընդգծել է հայտարարությունը գործնական արդյունքների վերածելու կարևորությունը: Վերջին խմբագրականում China Daily-ն շեշտել է հրադադարի, պատանդների ազատման և հումանիտար օգնության տրամադրման առաջնահերթությունը: Խմբագրականում նաև նշվել է, որ կայուն խաղաղություն պահանջում է ինչպես Իսրայելի, այնպես էլ Պաղեստինի ղեկավարության կողմից բռնությունների «թունավոր շրջափուլից» հրաժարվելը և որպես հարևան երկրներ համակեցության ձգտումը:

Ընդհանուր հետևանքներ

«Նյու Յորքյան հայտարարությունը» ոչ միայն բանաձև է, այլև արտացոլում է գլոբալ դինամիկայի փոփոխությունը: Եվրոպական երկրները ավելի ու ավելի են խոստանում ճանաչել Պաղեստինյան պետությունը, և այս բանաձևը ազդանշում է, որ միջազգային դերակատարները պատրաստ են մարտահրավեր նետել առկա իրավիճակին: Ֆրանսիայի և Սաուդյան Արաբիայի առաջնորդությունը հայտարարության մշակման գործում ընդգծում է տարածաշրջանային և գլոբալ ուժերի զարգացող դերը հակամարտության միջնորդման գործում:

Սակայն բանաձևի քննադատները զգուշացնում են անցանկալի հետևանքներից: Ոմանք պնդում են, որ միջազգային հանրության կենտրոնացումը Պաղեստինյան պետության վրա անտեսում է կառավարման, անվտանգության և փոխադարձ ճանաչման հիմնախնդիրները: Բանաձևի՝ ՓԻ-ի վրա ապավինումը՝ որպես միավորված Պաղեստինյան պետության առաջնորդ, դիտարկվում է որպես խնդրահարույց՝ հաշվի առնելով դրա պատմական անկարողությունը վերահսկելու Գազան և նրա լարված հարաբերությունները ՀԱՄԱՍ-ի հետ:

Բացի դրանից, բանաձևի շեշտադրումը՝ վերադառնալ 1967 թվականի նախքան սահմաններին և Արևելյան Երուսաղեմը հաստատել որպես Պաղեստինյան մայրաքաղաք, մնում է վիճահարույց հարց: Շատ իսրայելցիների համար այս պահանջները դիտվում են որպես գոյության սպառնալիքներ՝ խաթարելով երկրի անվտանգությունն ու ինքնիշխանությունը: Բանաձևը նաև վերակենդանացնում է միջազգային կազմակերպությունների, ինչպես ՄԱԿ-ի, դերը հակամարտությունների լուծման գործում:

Եզրակացություն՝ առաջընթաց թե՞ հետքայլ

ՄԱԿ-ի Գլխավոր ժողովի կողմից «Նյու Յորքյան հայտարարության» ընդունումը անկասկած մի հանգրվան է Իսրայել-Պաղեստին հակամարտության մեջ: Այն ներկայացնում է խաղաղության, արդարության և Պաղեստինյան պետության ճանաչման համատեղ կոչ: Սակայն առաջիկա ճանապարհը լի է մարտահրավերներով՝ սկսած քաղաքական դիմադրությունից և լոգիստիկ խոչընդոտներից մինչև խոր արմատավորված անվստահություն և թշնամություն:

Միջազգային հանրությունը պատրաստվում է սեպտեմբերի 22-ին կայանալիք կարևոր ՄԱԿ-ի գագաթնաժողովին, որտեղ ուշադրությունը կկենտրոնանա հռետորաբանությունից դեպի գործողություններ անցնելու վրա: Արդյոք «Նյու Յորքյան հայտարարությունը» կծառայի որպես փոփոխության խթան, թե՞ կմնա խաղաղության ձախողված խոստումների հերթական էջը՝ դեռևս պարզ չէ: Սակայն պարզ է, որ երկու պետությունների լուծման երազանքը դեռևս չի մահացել: Հարցն այն է՝ արդյոք աշխարհը պատրաստ է այդ երազանքը իրականություն դարձնել:

«Նյու Յորքյան հայտարարությունը» համարձակ քայլ է խաղաղության ուղղությամբ, սակայն դրա հաջողությունը կախված է բոլոր կողմերի պատրաստակամությունից՝ դուրս գալու արմատավորված դիրքորոշումներից և փոխզիջումներին դիմելուց: Առանց դրա՝ այն վտանգում է դառնալ հակամարտության կոտրված երազանքների հերթական մաս: