ԱՄՆ-ն դուրս է գալիս ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ից՝ վերսկսելով վեճերը

ԱՄՆ-ն կրկին հայտարարել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ից դուրս գալու մասին՝ վերսկսելով միջազգային քննարկումները բազմակողմանիության և մշակութային ժառանգության պահպանման շուրջ։ 2025 թվականի հուլիսի 22-ին Թրամփի վարչակազմի կողմից հայտարարված որոշումը գալիս է ընդամենը երկու տարի անց այն բանից հետո, երբ ԱՄՆ-ն վերամիավորվեց կազմակերպությանը նախագահ Ջո Բայդենի օրոք։ Սա երկրորդ անգամն է, երբ ԱՄՆ-ն դուրս է գալիս ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ից Դոնալդ Թրամփի ղեկավարության ներքո։

Դուրս գալու պատճառները

Թրամփի վարչակազմը մի քանի պատճառներ է նշել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ից դուրս գալու համար։ Ըստ Պետդեպարտամենտի խոսնակ Թամի Բրյուսի՝ կազմակերպությունը խթանում է «բաժանարար սոցիալական և մշակութային գործեր» և համընկնում է «գլոբալիստական գաղափարախոսական օրակարգի» հետ, որը հակասում է վարչակազմի «Ամերիկա Առաջին» արտաքին քաղաքականությանը։ Վարչակազմը նաև դժգոհություն է հայտնել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ Պաղեստինին որպես անդամ պետություն ընդունելու որոշման առնչությամբ՝ այն անվանելով «բարձր խնդիրներ առաջացնող» և պնդելով, որ դա նպաստում է հակաիսրայելական հռետորաբանության տարածմանը։ Սպիտակ տունը շեշտել է, որ ԱՄՆ-ի շարունակական մասնակցությունը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին «չի բխում ազգային շահերից»։

Քննադատները, սակայն, պնդում են, որ այս որոշումը թուլացնում է ԱՄՆ-ի դերը որպես մշակութային դիվանագիտության համաշխարհային առաջնորդ։ Մերի Էլեն Օ’Քոնելը, Նոտր Դամի միջազգային իրավունքի պրոֆեսոր, իր դժգոհությունն է արտահայտել՝ նշելով, որ դուրս գալը «հարված է հասցնում ԱՄՆ-ի հեղինակությանը որպես խաղաղության, մարդու իրավունքների և մշակութային պահպանման համաշխարհային առաջնորդ»։ (OSV News)

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի արձագանքը և միջազգային արձագանքները

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր տնօրեն Օդրի Ազուլեն իր վրդովմունքն է հայտնել ԱՄՆ-ի որոշման կապակցությամբ, սակայն նշել է, որ այն սպասելի էր։ Իր հայտարարության մեջ Ազուլեն ընդգծել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի վերջին տարիներին արված առաջընթացը՝ միջազգային համագործակցության խթանման և Հոլոքոստի կրթության ու հակասեմիտիզմի դեմ պայքարի ուղղությամբ։ Նա նշել է նաև, որ կազմակերպության ֆինանսավորումը դարձել է ավելի բազմազան՝ ԱՄՆ-ի ներդրումները ներկայումս կազմելով բյուջեի ընդամենը 8%-ը։ (Reuters)

Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնը նույնպես իր աջակցությունն է հայտնել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին՝ անվանելով այն «մարդկության մշակութային ժառանգության համաշխարհային պաշտպան»։ Մինչդեռ Իսրայելը ողջունել է ԱՄՆ-ի դուրս գալը՝ քննադատելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին իսրայելական կողմնակալության համար։ Իսրայելի արտաքին գործերի նախարար Գիդեոն Սահարը շնորհակալություն է հայտնել ԱՄՆ-ին «բարոյական աջակցության և առաջնորդության» համար։

Մշակութային ժառանգության վրա ազդեցությունը

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն առավել հայտնի է իր Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ծրագրով, որը նպատակ ունի պահպանել մշակութային և պատմական նշանակության վայրերը։ Միացյալ Նահանգներում գտնվում է 26 նման վայր, այդ թվում՝ Անկախության սրահը, Ազատության արձանը և Մեծ Կանյոնը։ Այս վայրերը ոչ միայն ազգային հպարտության խորհրդանիշներ են, այլև համաշխարհային ջանքերի մաս՝ պահպանելու մարդկության ընդհանուր ժառանգությունը։

Պենսիլվանիայում, օրինակ, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ճանաչել է Անկախության սրահը՝ իր դերը ժողովրդավարական սկզբունքների ձևավորման գործում, ինչպես նաև Ֆրենկ Լլոյդ Ռայթի նախագծած Ֆոլինգուոթերը՝ ժամանակակից ճարտարապետության հրաշալիք։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն նաև ընդգծում է Բեթլեհեմի Մորավյան եկեղեցու ավանները՝ իրենց եզակի ճարտարապետական և կրոնական նշանակությամբ։ Չնայած ԱՄՆ-ի դուրս գալուն՝ Ազգային պարկերի ծառայությունը պարտավորվել է շարունակել այս վայրերի պահպանման ջանքերը, ինչպես դա արվել էր նախորդ դուրս գալու ժամանակ։ (ABC News)

Պատմական համատեքստ

ԱՄՆ-ի և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հարաբերությունները հաճախ լարված են եղել։ ԱՄՆ-ն առաջին անգամ դուրս է եկել կազմակերպությունից 1984 թվականին նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի օրոք՝ մատնանշելով ֆինանսական անարդյունավետությունն ու հակաամերիկյան կողմնակալությունը։ Երկիրը վերստին միացավ 2003 թվականին նախագահ Ջորջ Բուշի օրոք, երբ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն իրականացրեց բարեփոխումներ։ Սակայն 2011 թվականին ֆինանսավորումը դադարեցվեց, երբ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն ընդունեց Պաղեստինին որպես անդամ պետություն՝ առաջացնելով 542 միլիոն դոլարի պարտք։ Թրամփի վարչակազմը 2017 թվականին առաջին անգամ հայտարարեց դուրս գալու մասին, իսկ Բայդենը 2023-ին վերականգնեց անդամակցությունը։ Վերջին որոշումը ևս մեկ գլուխ է ԱՄՆ-ի և կազմակերպության բարդ հարաբերություններում։ (Reuters)

Նայելով առաջ

ԱՄՆ-ի դուրս գալը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ից պաշտոնապես ուժի մեջ կմտնի 2026 թվականի դեկտեմբերի 31-ին։ Այս որոշումը հարցեր է առաջացնում բազմակողմանի համագործակցության ապագայի և համաշխարհային մշակութային դիվանագիտության մեջ ԱՄՆ-ի դերի վերաբերյալ։ Չնայած ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն խոստանում է շարունակել իր առաքելությունը առանց ԱՄՆ-ի մասնակցության, ամերիկյան աջակցության կորուստը կարող է խորհրդանշական հետևանքներ ունենալ մշակութային ժառանգության պաշտպանության միջազգային ջանքերի համար։

Քանի որ աշխարհը արձագանքում է այս զարգացումներին, բազմակողմանի համագործակցության և մշակութային ժառանգության պահպանման ապագան շարունակում է մնալ անորոշ՝ հիշեցնելով ազգային շահերի և համաշխարհային պարտավորությունների միջև նուրբ հավասարակշռության մասին։