Համաշխարհային հոգեկան առողջության օր 2025. բարեկեցության պաշտպանությունը ճգնաժամի պայմաններում

Հոգեկան առողջությունը արտակարգ իրավիճակներում․ ինչու է 2025-ի թեման կարևոր

Ամեն տարի հոկտեմբերի 10-ին Համաշխարհային հոգեկան առողջության օրը տալիս է աշխարհին ժամանակ՝ անկեղծորեն դիտելու, թե ինչպես են մեր հասարակությունները պաշտպանում հոգեկան բարեկեցությունը։ 2025-ին ուշադրության կենտրոնում է «Ծառայությունների հասանելիություն՝ հոգեկան առողջությունը աղետների և արտակարգ իրավիճակների ժամանակ» թեման։ Սա պարզապես կարգախոս չէ։ Սա կոչ է՝ հիմնված այն իրողության վրա, որ ճգնաժամերը՝ պատերազմները, բնական աղետները, համավարակները, վնասում են ոչ միայն մարմինն ու շինությունները, այլև՝ մտքերն ու հոգիները։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) տվյալներով, հակամարտությունների և աղետների գոտիներում յուրաքանչյուր հինգ մարդուց մեկը բախվում է հոգեկան առողջության խնդրի։ Այս թվերը պարզապես վիճակագրություն չեն․ դրանք իրական պատմություններ են՝ երեխաներ, ովքեր արթնանում են մղձավանջներից, օգնություն ցուցաբերող աշխատողներ՝ թաքնված վերքերով, ընտանիքներ՝ անորոշության մեջ։ Նրանց համար հոգեսոցիալական աջակցությունը շքեղություն չէ․ այն նույնքան կարևոր է, որքան սնունդն ու կացարանը։

2025-ի արշավը կոչ է անում կառավարություններին, բուժաշխատողներին և համայնքներին համագործակցել՝ ստեղծելու տոկուն ու ներառական հոգեկան առողջության համակարգեր, որոնք հասնում են առավել խոցելի խմբերին՝ երեխաներին, փախստականներին, տարեցներին և հաշմանդամություն ունեցողներին։ Պաշտոնական պաստառը, որը լայնորեն տարածվում է սոցիալական ցանցերում, արտացոլում է միասնությունն ու ապաքինումը՝ հորդորելով բոլորին տարածել իրազեկություն #WorldMentalHealthDay հեշթեգով։

Խարանի հաղթահարումը․ ձայներ սպորտից ու կյանքից

Հոգեկան առողջության թեման երկար ժամանակ խարանված է եղել։ Բայց փոփոխությունը սկսվել է։ Մարզիկները, որոնցից սպասում էին անկոտրում ուժ, այժմ բացահայտ խոսում են իրենց դժվարությունների մասին։ Տոկիոյի աշխարհի աթլետիկայի առաջնությունում գերմանացի վազորդ Լեա Մայերի անկեղծ հարցազրույցը՝ որից հետո նա չկարողացավ որակավորվել, դարձավ շրջադարձային պահ։ «Ես շատ ավելին եմ, քան իմ մարզական արդյունքը»,— ասաց նա, հիշեցնելով միլիոնավոր մարդկանց, որ ինքնությունը շատ ավելի խորն է, քան մեդալները կամ դիրքերը (DW)։

Սպորտի հոգեբան Յոհաննա Բելցը ընդգծում է այս առաջընթացը․ «Հոգեկան առողջությունը հակասություն չէ արդյունքի հետ․ դա հիմնական պահանջ է»։ Արդյունքի և կատարելության մշակույթը, հատկապես ֆուտբոլում ու բարձրակարգ սպորտում, աստիճանաբար փոխարինվում է ամբողջական հայացքով․ մարզիկները դիտվում են որպես ամբողջական անձնավորություններ, ոչ թե միայն արդյունքի մեքենաներ։ Սա կարևոր է ոչ միայն աստղերի, այլ նաև երիտասարդ մարզիկների համար՝ տոկունություն ձևավորելու դեռևս ճգնաժամից առաջ։

Աշխարհում կազմակերպություններ, օրինակ՝ Միջազգային սառցադահուկային ֆեդերացիան (IIHF), հոգեկան բարեկեցությունը դարձրել են իրենց ռազմավարության անբաժան մաս։ 2025-ին IIHF-ի նախաձեռնությունները ներառել են իրազեկման արշավներ, մարզիչների համար առցանց ուսուցում։ Հոնե Athletics-ի հետ համագործակցությունը, փորձարկված խոշոր մրցաշարերում, ցույց է տվել, որ մարզիկների միջև հոգեկան հոգնածությունն ու լարվածությունը գերակշռող խնդիրներ են։ Մարզիչները, օգտագործելով անանուն տվյալներ, հարմարեցրել են գրաֆիկները և հաղորդակցումը՝ աջակցելու մարզիկներին ոչ միայն սառցադաշտում, այլև կյանքում։

«Լավ հոգեկան առողջությունն շքեղություն չէ, այլ անհրաժեշտություն է»,— նշում է IIHF-ի նախագահ Լյուկ Թարդիֆը։ Ֆեդերացիայի ուղերձը պարզ է․ հոգեկան բարեկեցությունը բոլորի պատասխանատվությունն է՝ հանդերձարանումից մինչև երկրպագուների շարքերը։

Տոկունության հոգնածություն․ «Ուժեղ մնալու» վտանգավոր կողմը

Տոկունության լեզուն թափանցել է աշխատավայրեր, հատկապես բարձր ճնշման ոլորտներում՝ ֆինանսական ծառայություններում։ Աշխատանքային մշակույթի փորձագետ Ջենի Սեգալը զգուշացնում է «տոկունության հոգնածությունից»— այն հոգնածությունը, որն առաջանում է, երբ մարդկանցից պահանջում են անընդհատ վերականգնվել առանց վերամշակման և հանգստի (IFA Magazine)։ «Հանգիստ մնա և շարունակիր» բրիտանական մոտեցումը սահմաններ ունի․ երբ ուժեղ լինելու կոչը դառնում է անընդհատ, այն կարող է կոտրել մեզ՝ փոխարենը ուժեղացնելու։

Սեգալի հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ իսկական տոկունությունը անցնում է փուլերով․ սթրես, ռեակցիա, վերամշակում, ընդունում և աճ։ Սակայն շատ աշխատավայրեր պահանջում են անհապաղ վերականգնում՝ բաց թողնելով կարևոր միջին փուլերը։ Սա հանգեցնում է այրվածքի, անտարբերության և անհանգստության— նշաններ, որ «տոկունության մկանն» գերծանրաբեռնված է։ Լուծումը․ թույլ տալ աշխատակիցներին վերամշակել, փոքր դադարներ վերցնել, ստեղծել հոգեբանական անվտանգություն։ Ղեկավարները, ովքեր ցույց են տալիս իրենց սահմանները, ստեղծում են մշակույթ, որտեղ մարդիկ իրենց մարդկային զգալու հնարավորություն ունեն։

Համաշխարհային հոգեկան առողջության օրը հիշեցնում է, որ առողջ միտք ունենալու իրավունքը ներառում է հանգստի և վերականգնման իրավունք։ Տոկունությունը անվերջ դիմակայություն չէ․ դա համընդհանուր պատասխանատվություն է՝ կառուցված կարեկցանքի և աջակցության միջոցով։

Հոգեկան առողջության հասանելիություն․ գլոբալ խնդիրներ և տեղական նախաձեռնություններ

Հասանելիությունը մնում է լուրջ խնդիր։ Հնդկաստանում յուրաքանչյուր 7 մեծահասակից մեկը ունի հոգեկան առողջության խնդիր, սակայն երկրի ՀՆԱ-ի միայն 1%-ից պակասն է հատկացվում հոգեկան առողջությանը (NDTV)։ Նիրջա Բիրլան՝ խոշոր նախաձեռնության ղեկավար, ընդգծում է ազգային մակարդակով առաջնահերթության անհրաժեշտությունը։ «Հոգեկան բարեկեցությունը առողջ ու երջանիկ Հնդկաստան կառուցելու համար էական է»,— նշում է նա։ Այս բացը ոչ միայն Հնդկաստանի, այլ ողջ աշխարհի խնդիրն է։

Բացը լրացնելու ջանքերը ներառում են դպրոցական և համայնքային ծրագրեր, հատկապես երեխաների և դեռահասների համար։ Հոգեկան հիվանդությունների կեսը սկսվում է մինչև 14 տարեկանը, սակայն միլիոնավոր երիտասարդներ չունեն ախտորոշման կամ բուժման հնարավորություն։ Այս տարվա արշավը կոչ է անում հոգեկան առողջությունը դարձնել յուրաքանչյուր երեխայի և դեռահասի հիմնական իրավունք։

Մասնակցությունը խրախուսվում է բոլոր մակարդակներում․ աշխատարաններ, պատմությունների կիսում, առցանց արշավներ, բաց քննարկումներ՝ խարանը նվազեցնելու համար։ ՄԱԿ-ը, ԱՀԿ-ն և Ամերիկայի առողջապահության պան կազմակերպությունը տրամադրում են գործիքակազմեր ու վեբինարներ՝ աջակցելով համայնքներին իրազեկությունը գործի վերածել։

Կյանքի վերականգնում․ ներառականության և ապաքինման ուժը

Երբ աղետները հարվածում են, վերականգնումը միայն ենթակառուցվածքների հարց չէ։ Դա հույսի և արժանապատվության վերականգնման մասին է։ Հոգեբանական առաջին օգնությունը, հավասարակշռված աջակցությունը և ներառական խնամքը օգնում են անհատներին ու համայնքներին ապաքինվել։ Առաջնագծի աշխատողները՝ հաճախ անտեսված, նույնպես կարիք ունեն պաշտպանվածության և վերականգնման։ Արշավի ուղերձը հստակ է․ «Առողջություն չկա առանց հոգեկան առողջության»։

Ուղերձը գերազանցում է իրազեկությունը՝ պահանջելով գործողություն։ Հոգեկան առողջությունը առաջնահերթ դարձնելով՝ հասարակությունները կարող են կառուցել ավելի ուժեղ, մարդասիրական համայնքներ։ Անկախ նրանից՝ սպորտի, աշխատանքի կամ տեղական նախաձեռնությունների միջոցով, աշխարհն ընկալում է․ հոգեկան բարեկեցության պաշտպանությունը կյանքի վերականգնման համար էական է։

Ինչպես Լեա Մայերի խոսքերը հուշում են, արժեքը չափվում է ոչ միայն արդյունքով կամ տոկունությամբ։ «Անկախ նրանից՝ մեդալ եմ նվաճել, ութերորդ կամ տասնհինգերորդ տեղում եմ, կամ նույնիսկ չեմ անցել եզրափակիչ, ես միևնույն է հրաշալի մարդ եմ»։ Սա Համաշխարհային հոգեկան առողջության օր 2025-ի էությունն է․ հաստատել մարդկայնությունը, խթանել ներառականությունը և ապահովել աջակցություն՝ հատկապես այն ժամանակ, երբ աշխարհը անորոշ է։

Փաստերը հստակ են․ հոգեկան առողջության աջակցությունը պետք է լինի ժամանակին, հասանելի և ներառական՝ հատկապես ճգնաժամի պայմաններում։ Բայց իրական առաջընթացը կախված է մշակույթի փոփոխությունից, խարանի կոտրումից և այնպիսի համակարգերի ստեղծումից, որտեղ յուրաքանչյուրը՝ մարզիկից մինչև առաջնագծի աշխատող, երեխայից մինչև տարեց, կարող է ստանալ աջակցություն առանց վախի։ 2025-ի արշավի ուշադրությունը արտակարգ իրավիճակների վրա հզոր հիշեցում է․ վերականգնումը միայն ֆիզիկական չէ, այլ՝ հոգեկան և հասարակական։ Գլոբալ շարունակվող մարտահրավերների պայմաններում հոգեկան առողջության մեջ ներդրումը պարտադիր է՝ տոկուն, մարդասեր ապագայի համար։