Դեյվ Չափելի ելույթը Սաուդյան Արաբիայում՝ ազատ խոսքի միջազգային բանավեճի կենտրոնում

Դեյվ Չափելի՝ Սաուդյան Արաբիայի հումորի փառատոնի գլխավոր հյուր

Երբ Դեյվ Չափելը հայտնվեց Սաուդյան Արաբիայի մայրաքաղաքում անցկացվող Riyadh Comedy Festival-ի բեմում, միջավայրը լարված էր դեռ նախքան նրա ելույթը։ Աշխարհահռչակ փառատոնը, որը պետական հովանավորությամբ էր կազմակերպվել, շաբաթներ շարունակ քննադատությունների թիրախ էր դարձել հումորի ոլորտում և դրանից դուրս։ Մասնակիցների շարքում էին հայտնի հումորիստներ՝ Փիթ Դեյվիդսոն, Բիլ Բյուռ, Ազիզ Անսարի, Քեվին Հարթ և այլք։ Բայց հենց Չափելի ներկայությունն ու նրա հայտարարություններն էին, որ փառատոնը դուրս բերեցին միջազգային ուշադրության կենտրոն։

Հումորն ու գրաքննությունը. ինչ պայմաններով էին ելույթները

Մասնակիցներին, ըստ աղբյուրների, վճարվել էին 350 հազարից մինչև 1.6 միլիոն դոլար՝ ելույթի համար։ Սակայն այդ գումարները ուղեկցվում էին խիստ պայմաններով։ Ինչպես նշում են հումորիստներ Ացուկո Օկացուկան և Թիմ Դիլոնը, պայմանագրերը արգելում էին ցանկացած կատակ, որը կարող էր «զրպարտել» Սաուդյան Արաբիան, թագավորական ընտանիքին, պետության օրենքներն ու կրոնը։ Կազմակերպիչները՝ Սաուդյան Արաբիայի Ընդհանուր ժամանցի իշխանությունը, հայտարարում էին, որ փառատոնը «Vision 2030» ծրագրի մաս է՝ երկրի մշակութային բացվածքը և տնտեսության բազմազանացումը ցույց տալու նպատակով։ Սակայն շատերի համար սա ոչ թե առաջընթաց էր, այլ երկրի միջազգային իմիջը մաքրելու փորձ։

Human Rights Watch-ի Միջին Արևելքի բաժնի փոխտնօրեն Մայքլ Փեյջը փառատոնը բնութագրում է որպես «սպիտակեցում»՝ ընդգծելով, որ ազատ խոսքի պաշտպանությամբ հայտնի հումորիստները համաձայնել են ինքնագրաքննության՝ գումարի դիմաց։ Պատկերն առավել մռայլ է, եթե հիշենք Սաուդյան Արաբիայի խոսքի ազատության սահմանափակումները. 2022-ին ուսանողուհին 34 տարվա ազատազրկման էր դատապարտվել ակտիվիստների գրառումները վերատպելու համար։ Լրագրողներ, ընդդիմադիրներ ու նույնիսկ հասարակ քննադատները հաճախ ենթարկվում են կալանքի կամ ավելի ծանր հետևանքների։

Չափելիի հայտարարությունը. հակասությունների հարթակում

Չափելին, ով հաճախ է քննադատում «չեղարկման մշակույթը» և խոսքի ազատության սահմանները, սաուդյան բեմում անակնկալ հայտարարություն արեց. «Այստեղ խոսելն ավելի հեշտ է, քան Ամերիկայում»։ Դահլիճում զարմանք ու լռություն տիրեց։ Նա մանրամասնեց՝ անդրադառնալով ամերիկյան «չեղարկման» միջավայրին. «Հիմա Ամերիկայում ասում են, եթե խոսես Չարլի Քիրկի մասին, քեզ կչեղարկեն»։ Չափելին կատակներ արեց, փորձեց սահմանները, ապա խոստովանեց, որ վախենում է ԱՄՆ վերադառնալուց՝ արձագանքների պատճառով։

Շատերի համար Չափելիի խոսքերը խոր հակասություն էին պարունակում՝ հաշվի առնելով Սաուդյան Արաբիայի խոսքի ազատության սահմանափակումները։ «The New York Times»-ը գրում է, որ նրա հայտարարությունը «նյարդային» էր՝ արդյոք նա գիտակցաբար կրկնում էր կառավարության բացվածքի նարատիվը, թե փորձում էր ցույց տալ երկու հասարակությունների հակասությունները։

Մյուս հումորիստները նույնպես արձագանքեցին։ Մարկ Մարոնը, որ հրավեր չէր ստացել, քննադատեց գործընկերներին՝ «վաճառվելու» համար, հիշեցնելով լրագրող Ջամալ Խաշոգջիի սպանությունը որպես ռեժիմի դաժանության օրինակ։ Զաք Վուդսը իր սոցցանցերում հեգնանքով գրեց՝ «Նշեք մեկ հումորիստ, որ չի վաճառվել բռնապետի»։ Շեյն Գիլիսը հրաժարվել էր մասնակցությունից՝ դա անվանելով «սկզբունքային դիրքորոշում»։ Թիմ Դիլոնը, ով սկզբում ընդգրկված էր ցուցակում, դուրս էր մնացել՝ երկրի վերաբերյալ հին կատակների պատճառով։

Ընտրության երկընտրանքը. արվեստ, արժանապատվություն և ֆինանսական գայթակղություն

Ինչո՞ւ շատ հումորիստներ համաձայնեցին ելույթ ունենալ։ Շատերի համար պատասխանը պարզ էր՝ գումարը չափազանց մեծ էր։ Նիմեշ Փաթելը, ով հրաժարվել էր մասնակցությունից ԱՄՆ-ում գրաքննության դեպքից հետո, հեգնանքով ասաց, որ կորցրած գումարը կփոխհատուցի՝ 40 լրացուցիչ ելույթ կազմակերպելով Ամերիկայում։ Ացուկո Օկացուկան հրապարակեց իր պայմանագրի մասերը՝ ընդգծելով փառատոնի գրաքննության պահանջները։ Նա նշեց, որ «այս նույն՝ ‘ինչ-որ բան ասել չես կարող’» հումորիստները հիմա համաձայնվում են խիստ կանոնների։

Մյուս կողմից, Բիլ Բյուռը իր փոդքաստում փորձը նկարագրեց որպես «անհավատալի» և ասաց, որ մշակութային փոխանակումը կարող է դրական փոփոխությունների հիմք դառնալ։ Այնուամենայնիվ, արվեստի ազատության և պետական վերահսկողության լարվածությունն անընդհատ զգացվում էր։

Սաուդյան Արաբիայի Ընդհանուր ժամանցի իշխանությունը փառատոնը անվանում էր «աշխարհում իր տեսակի մեջ ամենամեծը»՝ նպատակ ունենալով Ռիադը դարձնել մշակույթի ու արվեստի կենտրոն։ Սակայն իրավապաշտպան կազմակերպությունները և միջազգային դիտորդները սա այլ կերպ էին մեկնաբանում՝ որպես փորձ՝ շեղելու ուշադրությունը շարունակվող ճնշումներից, ներառյալ՝ ակտիվիստների ազատազրկումից և քննադատության լռեցումից։

Համաշխարհային արձագանքն ու հումորի դիվանագիտության ապագան

Փառատոնի ավարտին բանավեճը շարունակվում էր։ Քննադատները պնդում էին, որ միջոցառումը «հումորի սպիտակեցում» է՝ զվարճանքի միջոցով թաքցնելով մարդու իրավունքների խախտումները։ Մասնակիցները նշում էին երկխոսության արժեքն ու հնարավորությունը՝ նույնիսկ սահմանափակ միջավայրում նորմերը մարտահրավերելու համար։ Բայց հիմնական հարցը մնում էր՝ արդյո՞ք հումորը կարող է զարգանալ այնտեղ, որտեղ խոսքի ազատությունը խիստ վերահսկվում է, և արդյո՞ք մասնակցությունը լեգիտիմացնում է գրաքննությունը։

Դեյվ Չափելի համար սա միաժամանակ հնարավորություն ու ռիսկ էր։ Նրա խոսքերը բացահայտեցին այն անհարմար ճշմարտությունը, որ ազատ խոսքը վտանգի տակ է ոչ միայն մեկ երկրում։ Այժմ նրա ելույթը Ռիադում կմնա որպես անկեղծության, թե հարմարվողականության օրինակ՝ դեռևս քննարկման թեմա։

Riyadh Comedy Festival-ը, Դեյվ Չափելիի կենտրոնական մասնակցությամբ, դարձել է փորձաքար՝ entertainers-ների համար՝ ցույց տալով, թե ինչի են պատրաստ գնալ և ինչ են պատրաստ զոհաբերել՝ համաշխարհային ճանաչում և ֆինանսական հաջողություն ստանալու համար։ Սա պատմություն է, որը բացահայտում է ոչ միայն արտերկրում խոսքի ազատության սահմանները, այլև այն բարդ ընտրությունները, որոնք արվեստագետները կանգնում են, երբ արժանապատվությունն ու հնարավորությունը հաճախ բախվում են։