Թրամփի և Էպշտեյնի արձանը Վաշինգտոնում հեռացվեց՝ բուռն քննարկումներ առաջացնելով

Արվեստ, բողոք և քաղաքականություն՝ Ազգային մոլում

Սեպտեմբերի սառը առավոտյան, Վաշինգտոնի Ազգային մոլում զբոսնողները կանգ առան անսպասելի տեսարանի առաջ․ 3-րդ փողոցում՝ հենց Կապիտոլիումի մոտակայքում, հայտնվել էր 12 մետրանոց արձան, որտեղ Նախագահ Դոնալդ Թրամփն ու ֆինանսիստ Ջեֆրի Էպշտեյնը ձեռք ձեռքի բռնած ու ժպտալով պատկերված էին։ Այս «Լավագույն ընկերներ հավերժ» կոչվող անանուն արձանը միայն տեսողական հզոր ազդեցություն չէր․ այն համարձակ և սադրիչ բողոքի գործողություն էր՝ զուգորդված արվեստի, քաղաքացիական արտահայտման ու քաղաքական նյարդայնության սահմանագծում։

«Գաղտնի ձեռքսեղմում» անվամբ արվեստագետների խումբը ստանձնեց նախաձեռնության պատասխանատվությունը՝ հայտարարելով The Independent-ին, որ արձանը նպատակ ուներ ընդգծելու երկու անձանց «երկարամյա կապը»։ Հուշատախտակի վրա գրված էր․ «Ընկերության ամսվա պատվին նշում ենք Դոնալդ Ջ․ Թրամփի և նրա ամենամոտ ընկեր Ջեֆրի Էպշտեյնի երկարատև կապը»։ Արձանի տակ տեղադրված պաստառներից մեկում հիշատակվում էր Թրամփի անունով Էպշտեյնի 50-ամյակին ուղարկված սկանդալային շնորհավորական բացիկը, որի գոյությունը Թրամփը կտրականապես հերքում է՝ նույնիսկ դատի տալով The Wall Street Journal-ին 10 միլիարդ դոլարի զրպարտության համար։

Արվեստի ինստալյացիայից՝ քաղաքական քննարկման կիզակետ

Արձանը տեղադրվել էր երեքշաբթի առավոտյան և անմիջապես գրավել էր անցորդների ու լուսանկարիչների ուշադրությունը։ Ոմանց համար այն հուշում էր չլուծված հարցերի մասին, մյուսների համար՝ պարզապես բողոքի արվեստի նոր դրվագ, որ հաճախ լինում է կոշտ, երբեմն՝ վիրավորական, սակայն անուշադրության մատնել հնարավոր չէ։

ԱՄՆ զբոսայգիների ոստիկանությունը երկար չհապաղեց․ արձանը հեռացվեց արդեն չորեքշաբթի առավոտյան։ Ներքին գործերի նախարարության խոսնակ Էլիզաբեթ Փիսը հայտարարեց, որ արձանը հեռացվել է՝ թույլտվության պայմաններին չհամապատասխանելու պատճառով։ Թե հատկապես ինչն էր խախտվել, պարզ չէ, սակայն նման ինստալյացիաները հաճախ ստուգում են արտահայտման ազատության սահմանները։ Ազգային զբոսայգու ծառայությունը հարցերին չի պատասխանել։

Հանրային քննարկումների թեժացման ֆոնին արձանի հետագա ճակատագիրն էլ մնում է անհայտ․ այն հիմա որտեղ է, ոչ պետական մարմինները, ոչ նախաձեռնողները չեն հստակեցնում։

Քաղաքական արձագանք և խորհրդանիշի ուժը

Քաղաքական շրջանակների արձագանքը չուշացավ։ Սպիտակ տան մամուլի խոսնակ Աբիգեյլ Ջեքսոնը արձանը որակեց որպես «կուսակցական շոու»․ «Լիբերալները կարող են իրենց գումարն ինչպես ուզեն վատնել, բայց գաղտնիք չէ, որ Էպշտեյնը ճանաչել է Թրամփին, քանի որ Թրամփը նրան դուրս է հանել իր ակումբից՝ ոչ պատշաճ վարքի համար», — ասվում էր նրա հայտարարությունում։ Նա նաև մեղադրեց դեմոկրատներին ու լրատվամիջոցներին՝ տարիներ շարունակ Էպշտեյնի զոհերին անտեսելու մեջ, հակադրելով Թրամփի՝ «թափանցիկության կոչերին»։

Սակայն փաստերն ավելի բարդ են։ Թրամփի և Էպշտեյնի բարեկամությունը հրապարակային փաստ է․ 2002-ին Թրամփը New York Magazine-ին ասել էր. «15 տարի ճանաչում եմ Ջեֆին, հիանալի տղա է։ Ասում են՝ նա էլ է սիրում գեղեցիկ կանանց, ինչպես ես, և նրանցից շատերը բավական երիտասարդ են»։ Հետագայում հարաբերությունները խզվել են, բայց Թրամփի կողմնակիցները նշում են, որ հենց նա է Էպշտեյնին դուրս հանել Մար-ա-Լագոյից։

Այնուամենայնիվ, ինչպես հաղորդում են NBC News-ը և Al Jazeera-ն, Էպշտեյնի գործը շարունակում է մնալ հանրային քննարկումների կենտրոնում։ 2008-ին Էպշտեյնը մեղավոր ճանաչվեց անչափահասի ներգրավմամբ զբաղվելու համար, իսկ 2019-ին արդեն մեղադրվում էր մարդու առևտրի համար։ Նրա ինքնասպանությունը բանտում առաջացրեց բազմաթիվ դավադրությունների տեսություններ ու երկու կողմի պահանջ՝ գործի մանրամասները բացահայտելու համար։

Ժառանգություն, թափանցիկություն և փակվածության զգացումը

Արձանի հայտնվելը պատահական չէր․ հենց այս ժամանակահատվածում Ներկայացուցիչների պալատի վերահսկողության հանձնաժողովը կրկին պահանջեց Արդարադատության նախարարությունից Էպշտեյնի գործի բոլոր նյութերի տրամադրում։ Առայժմ փոխանցվել է մոտ 33,000 փաստաթուղթ՝ գնահատված 100,000-ից։ Արդարադատության նախարարությունը, նախապես խոստանալով բացահայտումներ, հուլիսին հայտարարեց, որ բոլոր ապացույցներն ուսումնասիրված են, լրացուցիչ մեղադրանքներ չեն լինելու՝ այդպիսով փաստացի փակելով հարցը։

Թրամփն իր հերթին «մեռած թեմա» է անվանել սկանդալային բացիկը և կոչ արել կողմնակիցներին անցնել առաջ՝ այն որակելով որպես «դեմոկրատական խաբեություն», թեև նախարարությունը պաշտոնապես ընդունել է, որ Էպշտեյնը «ավելի քան հազար զոհի է վնասել»։ Հասարակական հիշողության և արդարության բախումը շարունակում է մնալ քննարկումների առանցքում։

Միևնույն ժամանակ, արձանի կարճատև գոյությունը դարձել է խորհրդանիշ՝ հիշեցնելով, որ հասարակական վրդովմունքը հաճախ կարճատև է, իսկ չլուծված հարցերը՝ ծանր ու մնայուն։ Արվեստի այս բողոքը արդեն հասել է նպատակին՝ առաջացնելով քննարկում, ուշադրություն և ստիպելով հանրությանը վերադառնալ անհարմար հարցերին։

Թրամփի և Էպշտեյնի արձանը երբեք չէր նախատեսվում մնալ հավերժ։ Նրա արագ հայտնվելն ու անհետանալը դարձան սադրիչ ազդակ՝ հիշեցնելով, որ երբ արդարությունը և հանրային հիշողությունը բախվում են քաղաքական շահերին, նույնիսկ բրոնզն ու քարը կարող են մեկ օրում վերանալ։ Սակայն արձանի բարձրացրած հարցերը մնում են նույնքան ծանր ու անկոտրում, որքան իրական հուշարձանները։