Ժամացույցի փոփոխությունը. Օրվա խնայողության ազդեցությունն առողջության, պատմության և առօրյայի վրա

Ժամացույցի փոփոխության պատմությունը և նպատակը

Ամեն աշուն, երբ օրերը կարճանում են ու եղանակը սառում, միլիոնավոր մարդիկ պատրաստվում են սովորական արարողության՝ օրվա խնայողության ժամանակի (ՕԽԺ) համար ժամացույցը փոխելուն։ Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում այս փոփոխությունը նշանավորում է անցումը արևոտ երեկոներից դեպի մութ ու ցուրտ առավոտներ։ Բայց ինչո՞ւ ենք փոխում ժամացույցները։

Օրվա խնայողության ժամանակի գաղափարը առաջին անգամ լուրջ քննարկվել է 1907-ին բրիտանացի շինարար Ուիլյամ Վիլետի կողմից, ով դժգոհում էր, որ ամառային երեկոներին շատ արև է «կորում»։ Նրա առաջարկը պարզ էր՝ ամռանը ժամացույցը առաջ տանել, որ մարդիկ կարողանան օգտվել բնական լույսից, իսկ ձմռանը վերադարձնել սովորական ժամանակին։ Այս մոտեցումը ոչ միայն հարմարության, այլև արդյունավետության մասին էր։

Մեծ Բրիտանիան ընդունեց այս պրակտիկան Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, անմիջապես Գերմանիայից հետո՝ նպատակ ունենալով խնայել վառելիք ու ռեսուրսներ։ ԱՄՆ-ում ՕԽԺ-ն առաջին անգամ կիրառվեց 1918-ին, նույնպես պատերազմի նպատակով։ Տարիների ընթացքում համակարգը փոփոխվեց, իսկ ժամանակակից կանոնները սահմանվեցին 1966-ին, իսկ 2005-ին՝ ՕԽԺ-ի տևողությունը երկարացվեց (ChronicleLive, Economic Times)։

Այսօր աշխարհը երկպառակ է՝ որոշ շրջաններ ակտիվորեն փոխում են ժամացույցները, իսկ մյուսները՝ հրաժարվում։ Օրինակ՝ Հավայան կղզիները, Արիզոնայի մեծ մասը և ԱՄՆ-ի մի քանի տարածքներ ընդհանրապես չեն օգտագործում ՕԽԺ։ Մնացած երկրները, ներառյալ Եվրոպայի մեծ մասը, դեռ շարունակում են ժամացույցը առաջ տանել գարնանը և հետ՝ աշնանը՝ նպատակ ունենալով առավելագույնս օգտագործել արևի լույսը։

Ե՞րբ է սկսվում և ավարտվում օրվա խնայողության ժամանակը

Եթե չգիտեք, թե երբ փոխել ժամացույցը, դա կախված է բնակության վայրից։ Մեծ Բրիտանիայում ժամացույցները մեկ ժամ հետ են տարվում կիրակի՝ հոկտեմբերի 26-ին, ժամը 2-ին, և ավարտվում է ամառային ժամանակը (BST), վերադառնալով Գրինվիչի միջին ժամանակին (GMT)։ ԱՄՆ-ում փոփոխությունն տեղի է ունենում նոյեմբերի 2-ին՝ ժամը 2-ին՝ մեկ ժամ հետ տալով, ինչը մարդկանց հնարավորություն է տալիս «մեկ լրացուցիչ ժամ» քնել (Economic Times)։

Ժամանակակից սարքերը՝ սմարթֆոնները, համակարգիչները, ավտոմատ կերպով թարմացնում են ժամանակը։ Բայց տնային ժամացույցները, ավտոմեքենայի ցուցիչները և խոհանոցի սարքերը հաճախ պահանջում են ձեռքով կարգավորում։ Փոփոխությունը նախատեսված է կիրակի վաղ առավոտյան՝ աշխատանքային և ուսումնական ռեժիմին քիչ վնաս հասցնելու համար։

Այդ լրացուցիչ քնի ժամի փոխարեն՝ կարճանում են օրերը և արևամուտը գալիս է ավելի շուտ, ինչը հաճախ դժգոհության պատճառ է դառնում, երբ ձմեռը մոտենում է։

Օրվա խնայողության ժամանակի ազդեցությունը առողջության վրա

ՕԽԺ-ի գործնական նպատակը, սակայն, ունի նաև թաքնված կողմ։ Վերջին տարիների հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ ժամացույցի փոփոխությունը կարող է լուրջ ազդեցություն ունենալ առողջության վրա՝ երբեմն անսպասելի և վտանգավոր։

• Սրտի նոպայի ռիսկի աճ. 2014թ. Ամերիկյան սրտաբանության կոնգրեսի տվյալներով, գարնանային ՕԽԺ-ից հետո երկուշաբթի օրը սրտի նոպաների քանակը աճում է 25%-ով։ Պատճառը՝ մեկ ժամ քնի կորուստն ու օրգանիզմի բնական ռիթմի խախտումը, ինչը հատկապես վտանգավոր է սրտի խնդիրներ ունեցողների համար (YourTango)։
• Ցրվածություն և հոգեբանական խնդիրներ. Քնի ռեժիմի խախտումը մարդկանց դարձնում է նյարդային, անհանգիստ ու դեպրեսիվ։ Հատկապես հոգեկան խնդիրներ ունեցողները ավելի խոցելի են։ Անքնությունը, անհանգստությունը և սթրեսը կարող են տևել շաբաթներ։
• Քաշի ավելացում և նյութափոխանակության փոփոխություններ. Քնի խախտմամբ պայմանավորված հորմոնային փոփոխությունները կարող են առաջացնել քաղցր ու ածխաջրային սննդի ցանկություն, ինչի հետևանքով աճում է շաքարի մակարդակը և քաշը, ինչը վտանգավոր է հատկապես շաքարային դիաբետով տառապողների համար։
• Անտարբերություն և հոգնածություն. Շատերը նշում են, որ ժամացույցի փոփոխությունից հետո ավելի հաճախ են հոգնած ու անտարբեր։ Այս հոգնածությունն ազդում է մոտիվացիայի, սոցիալական ակտիվության և նույնիսկ կարող է նպաստել դեպրեսիայի առաջացմանը։
• «Ուղեղի մշուշ» և ճանաչողական խնդիրներ. Ժամանակի փոփոխությունը դժվարացնում է ուղեղի ադապտացումը, առաջացնում է անհանգստություն, սթրես և կենտրոնացման խնդիրներ։ Սերոտոնինի և մելատոնինի արտադրության խախտումը էլ ավելի է խորացնում խնդիրը։
• Քնի խանգարումներ. Անքնությամբ տառապողներն ու քնի խանգարումներ ունեցողները ՕԽԺ-ից հետո ավելի դժվար են հարմարվում, ինչը կարող է բերել շարունակական հոգնածության և առողջական խնդիրների։

Մասնագետները խորհուրդ են տալիս աստիճանաբար կարգավորել քնի ռեժիմը՝ փոփոխությանն նախապատրաստվելու համար և պահպանել առողջ քնի հիգիենա (YourTango)։

Կա՞ արդյոք անհրաժեշտություն շարունակել ՕԽԺ-ն

Չնայած ՕԽԺ-ի երկար պատմությանը, այն շարունակում է մնալ վիճելի։ Օրենսդիրներն ու քաղաքացիները քննարկում են՝ արդյոք այն արդիական է մեր ժամանակներում։ Ոմանք պնդում են, որ երկարատև երեկոյան լույսը նպաստում է հանգստին և տնտեսությանը, իսկ մյուսները՝ որ առողջության և առօրյայի խախտումները ավելի կարևոր են։

Վերջին տարիներին եղել են քաղաքական նախաձեռնություններ՝ ՕԽԺ-ն ամբողջովին վերացնելու համար, բայց հանրային կարծիքը կիսված է։ Ոմանք նախընտրում են ավելի շատ լույս առավոտյան դպրոցների ու աշխատանքի համար, մյուսները՝ երկար երեկոներ ընտանիքի և հանգստի համար։ Մինչ այժմ այս փոփոխությունները լայնորեն չեն ընդունվել։

Քննարկումները շարունակվում են, իսկ տեխնոլոգիաների զարգացմամբ և էներգիայի արդյունավետության փոփոխություններով ՕԽԺ-ի հիմնավորումները կարող են փոխվել։

Ինչպես հարմարվել ՕԽԺ-ի փոփոխությանը

Եթե ապրում եք ՕԽԺ-ն կիրառող տարածքում, կարող եք հետևել մի քանի խորհուրդների՝ փոփոխությունը հեշտացնելու համար.

• Քնի ժամը աստիճանաբար տեղափոխեք 10-15 րոպեով՝ փոփոխությունից մեկ շաբաթ առաջ։
• Պահպանեք մշտական քնի ռեժիմ, նույնիսկ հանգստյան օրերին։
• Առավոտյան դուրս եկեք արևի լույսի տակ՝ օրգանիզմի ռիթմը կարգավորելու համար։
• Խուսափեք սուրճից ու ծանր սննդից ուշ երեկոյան։
• Վերահսկեք տնային ժամացույցները, ավտոմեքենայի ցուցիչներն ու սարքերը՝ ճիշտ կարգավորված լինելու համար։

Այս պարզ քայլերը կարող են օգնել անցման ընթացքում զգալ ավելի քիչ հոգնածություն ու խախտումներ։

Օրվա խնայողության ժամանակը սովորական ժամացույցի փոփոխություն չէ․ այն պատմության, գլոբալ իրադարձությունների և ժամանակակից գիտության միահյուսված արդյունք է։ Քննարկումները շարունակվում են, բայց ակնհայտ է՝ առողջության և առօրյայի վրա դրա ազդեցությունը պահանջում է ուշադրություն թե օրենսդիրների, թե յուրաքանչյուրի կողմից։