Լասլո Կրասնահորկայի ճանապարհը՝ Գյուլայից մինչև Նոբելյան բեմ
2025 թվականի հոկտեմբերի 9-ին Շվեդական ակադեմիան հայտարարեց, որ հունգարացի գրող Լասլո Կրասնահորկային արժանանում է Գրականության Նոբելյան մրցանակին։ Հաղորդագրության մեջ ընդգծվում էր նրա «ապոկալիպտիկ ահասարսուռի մեջ արվեստի ուժը հաստատող վիզիոնար ստեղծագործությունը»։ 71-ամյա Կրասնահորկայի համար սա կարիերայի գագաթնակետն է, որը նշանավորվել է անընդհատ ոճական նորարարությամբ ու մարդկային փորձառության մութ կողմերին անխնայ հայացքով։
Կրասնահորկային ծնվել է Հունգարիայի Գյուլա փոքրիկ գյուղաքաղաքում, Ռումինիայի սահմանին մոտ։ Նրա գրական ուղին սկսվել է կոմունիստական ռեժիմի ստվերում։ Առաջին վեպը՝ «Սատանթանգո»-ն (1985), զարգանում է լքված կոլտնտեսության ֆոնին՝ պատկերելով քայքայվող համայնքի մռայլ պատկերը։ Գիրքը դարձավ հզոր իրադարձություն հունգարական գրական դաշտում, իսկ անգլերեն թարգմանությունը 2015 թվականին արժանացավ Մեն Բուքերի միջազգային մրցանակին։
Մեծապատիվ տեսլական․ արվեստը քաոսի դեմ
Կրասնահորկայիի գրականությունը դյուրամարս չէ։ Նրա վեպերում՝ հաճախ անվանվող պոստմոդեռն, բայց իրականում կենտրոնական եվրոպական ավանդույթում՝ աբսուրդի և գռեհիկության գծերով, հերոսները պայքարում են իրենցից մեծ ուժերի դեմ։ «Դիմադրության մելանխոլիա»-ում (1989) մի խորհրդավոր կրկես բերում է հսկայական կետաձուկի դիակ՝ Կարատյան գյուղաքաղաք, ինչի հետևանքով սկսվում են անկարգություններ ու բռնություններ։ Այս տարօրինակ տեսարանն առաջացնում է հասարակական կարգի քայքայում, երբ բանակը անզոր է, իսկ բռնատիրության վտանգը կախված է օդում։
Գրական քննադատները վաղուց են փորձել բնութագրել Կրասնահորկայիի ստեղծագործությունները։ Սյուզան Սոնթագը նրան անվանել է «ապոկալիպսիսի վարպետ», իսկ Նոբելյան կոմիտեի նախագահ Անդերս Օլսոնը նրա ոճը կապել է Կաֆկայի և Թոմաս Բերնհարդի հետ։ Կրասնահորկայիի ձեռագիրը երկար, ոլորուն նախադասություններն են՝ երբեմն ամբողջ գլուխը մեկ պարբերություն է՝ ինչպես «Սատանթանգո»-ում։ Այս անընդհատ հոսող լեզուն արտացոլում է նրա ստեղծած աշխարհի անընդհատ պայքարը, որտեղ հույսը փխրուն է, իսկ հրաշքի սպասումը՝ դատարկ։ Վեպի Կաֆկայի խոսքը՝ «Այդ դեպքում, սպասելով կկորցնեմ այն», ի սկզբանե ջախջախում է սպասման հույսը։
Գրական համագործակցություններ և համաշխարհային հնչեղություն
Կրասնահորկայիի միջազգային հեղինակությունը մեծապես ձևավորվել է ռեժիսոր Բելա Տարի հետ համագործակցությամբ։ Նրանք միասին էկրանավորել են մի քանի վեպեր, ամենանշանակալին՝ «Սատանթանգո»-ն՝ 7-ժամանոց ֆիլմ, որը համարվում է դանդաղ կինոյի գլուխգործոց։ Համատեղ աշխատանքները՝ «Վերքմայստերի հարմոնիաները», «Դատապարտում», «Տուրինի ձին», Կրասնահորկայիի փիլիսոփայական լեզուն տեղափոխեցին կինոյի ոլորտ՝ ընդլայնելով նրա ազդեցությունը։
Սակայն նրա տեսլականը դուրս է գալիս Հունգարիայի սահմաններից։ 1987-ին կոմունիստական երկրից տեղափոխվելով Արևմտյան Բեռլին, Կրասնահորկային սկսեց ճանապարհորդել, ինչը մեծ ազդեցություն ունեցավ նրա արվեստի վրա։ Մոնղոլիայից և Չինաստանից ներշնչված՝ ստեղծվեցին «Ուրգայի գերին» և «Կործանում և տրտմություն երկնքի տակ» գործերը։ Նյու Յորքում՝ Ալեն Գինսբերգի բնակարանում ապրելով, նա ավարտեց «Պատերազմ և պատերազմ» (1999) վեպը, որտեղ Բուդապեշտի արխիվի աշխատակիցը փորձում է գտնել իմաստ՝ աշխարհի կենտրոնում։
Հետագա ստեղծագործություններում, օրինակ՝ «Հյուսիսից՝ լեռ, հարավից՝ լիճ, արևմուտքից՝ ճանապարհներ, արևելքից՝ գետ» (2003) և «Սեյոբոն իջավ ներքև» (2008), նկատելի է ավելի մտահորիզոն մոտեցում՝ ներշնչված ճապոնական և չինական մշակույթներից։ «Սեյոբոն իջավ ներքև»-ում՝ 17 պատմություններ՝ Ֆիբոնաչիի հաջորդականությամբ, արտացոլում են արվեստի ստեղծման և գեղեցկության անցողիկ բնույթը՝ հիշեցնելով ճապոնական Սեյոբոյի առասպելը։ Բացման տեսարանը՝ ճերմակ երկարոտն բեկն Կիոտոյի Կամո գետում, դառնում է արվեստագետի մենության և անտեսանելի աշխատանքի խորհրդանիշ։
Ճանաչում, ազդեցություն և արվեստի ուժը
Չնայած նրա բարձր հեղինակությանը, Կրասնահորկայիի գործերից քիչերն են թարգմանվել անգլերեն, ինչի հետևանքով գրքերը դարձել են յուրահատուկ «արժեք» գրական շրջանակներում։ Ջեյմս Վուդը նշել է, որ դրանք «շրջանառվում են որպես հազվագյուտ արժույթ»։ Կրասնահորկայիի տեսլականի համընդհանուրությունը արժանացել է ՎԳ Սեբալդի գովասանքին և մրցանակների՝ ներառյալ 2019-ի Թարգմանական գրքի ազգային մրցանակը։
2025-ի Նոբելյան մրցանակը Կրասնահորկային ընդգրկում է Կենտրոնական Եվրոպայի այն գրողների շարքում, որոնք պայքարել են պատմության ծանրության դեմ՝ Կաֆկա, Բերնհարդ, Սեբալդ։ Իր խոսքերով՝ Կրասնահորկայիի գրականությունը «Լեզվի գեղեցկություն։ Զվարճանք դժոխքում»։ Նոր ընթերցողներին նա խորհուրդ է տալիս ոչ թե գիրք կարդալ, այլ՝ «Գնալ, նստել ինչ-որ տեղ, օրինակ՝ առվակի մոտ, ոչինչ չանել, ոչինչ չմտածել, պարզապես քարերի պես լռել։ Նրանք մի օր կհանդիպեն այն մարդուն, ով արդեն կարդացել է իմ գրքերը»։
Նրա վերջին վեպը՝ «Հերշտ 07769» (2021), Գերմանիայում, սոցիալական անկարգությունների ֆոնին, պատմում է մանկական սրտով հերոսի մասին, ով հայտնվում է Բախի ժառանգության և բռնության հանգույցում։ Կրասնահորկայիի համոզմունքն է՝ արվեստը դիմանում է, նույնիսկ երբ աշխարհը քայքայվում է։
Դեկտեմբերի 10-ին Ստոկհոլմում Կրասնահորկային պաշտոնապես կստանա Նոբելյան մեդալը և դիպլոմը՝ միանալով գրական հսկաների շարքին։ Հունգարիայի համար սա ընդամենը երկրորդ նման մրցանակն է, ինչը վկայում է adversity-ի պայմաններում ստեղծագործած բառի անպարտ ուժի մասին։
Լասլո Կրասնահորկայիի Նոբելյան հաղթանակը ոչ միայն անձնական ձեռքբերում է, այլ նաև գրականության կարողության հաստատում՝ դիմակայելու հուսահատությանը և այն վերափոխելու մշտական գեղեցկության։ Նրա ստեղծագործությունները կամուրջ են պատմության խավարի և արվեստի փխրուն հույսի միջև, հիշեցնելով, որ նույնիսկ ամենախորը ապոկալիպսիսում ստեղծագործականությունը մնում է։
Աղբյուրներ՝ NobelPrize.org, The Guardian, Al Jazeera