Լեհաստանը ուժեղացնում է պաշտպանությունը ռուսական անօդաչու թռչող սարքերի ներթափանցումներից հետո

Ռուսական անօդաչու սարքերի և կործանիչների ներթափանցումները՝ Լեհաստանի օդային տարածքում

Ուկրաինայի հարևանությամբ շարունակվող պատերազմի ֆոնին Լեհաստանը հայտնվել է նոր մարտահրավերի առաջնագծում։ Այստեղ մարտը ընթանում է ոչ թե տանկերով, այլ անօդաչու սարքերով և կործանիչներով, որոնք հատում են անտեսանելի սահմանները։ Շաբաթ առավոտյան Լեհաստանի զինված ուժերը օդ են բարձրացրել ինքնաթիռները և բարձրացրել հակաօդային պաշտպանության համակարգերի պատրաստվածությունը՝ ռուսական հարվածներից հետո, որոնք ուղղված էին արևմտյան Ուկրաինային և վտանգավորորեն մոտեցել էին լեհական սահմանին։ Այդ գիշեր փորձության էին ենթարկվում ոչ միայն Լեհաստանի պաշտպանունակությունը, այլև հենց ՆԱՏՕ-ի վճռականությունը։

Լեհաստանի օպերատիվ հրամանատարությունը հայտնել է. «Լեհական և դաշնակից ինքնաթիռները գործում են մեր օդային տարածքում, իսկ ցամաքային հակաօդային պաշտպանությունն ու ռադիոլոկացիոն համակարգերը բերվել են առավելագույն պատրաստվածության»։ Սա մեկանգամյա դեպք չէր։ Վերջին շաբաթվա ընթացքում ռուսական անօդաչու սարքերն արդեն հատել էին լեհական օդային տարածքը՝ ստիպելով ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցներին անցկացնել հրատապ խորհրդակցություններ՝ 4-րդ հոդվածի շրջանակում, ինչը կիրառվում է, երբ անդամ երկրի տարածքային ամբողջականությունը կամ անվտանգությունը վտանգված է։

ՆԱՏՕ-ի արևելյան թևը՝ նոր սադրանքների տակ

Այս ներթափանցումները մտահոգիչ սրացում են։ Մի քանի օր առաջ Էստոնիան հայտարարեց, որ երեք ռուսական МиԳ-31 կործանիչներ հատել են իր օդային տարածքը՝ այնտեղ մնալով տասներկու րոպե։ Էստոնիան, որպես ՆԱՏՕ-ի անդամ, անմիջապես դիմեց 4-րդ հոդվածի կիրառմանը, ինչը հազվադեպ է դաշինքի պատմության մեջ։ Էստոնիայի արտգործնախարար Մարգուս Ցահկնան դեպքը անվանեց «նախադեպ չունեցող համարձակություն», իսկ եվրոպացի ղեկավարները աճող մտահոգությամբ են հետևում, թե ինչպես է Ռուսաստանը ստուգում ՆԱՏՕ-ի արևելյան սահմանները։

«Շատ հստակ է, որ հակաօդային պաշտպանությունը պետք է լինի ՆԱՏՕ-ի առաջնահերթությունը», — ընդգծել է Էստոնիայի նախագահ Ալար Կարիսը։ ԵՄ արտաքին քաղաքականության ղեկավար Կայա Կալասը ներթափանցումները որակել է «ծայրահեղ վտանգավոր սադրանքներ», որոնք էլ ավելի են սրում տարածաշրջանային լարվածությունը։ Ռուսաստանի կործանիչները, բացի այդ, թիրախավորել են Լեհաստանի բացառիկ տնտեսական գոտում գտնվող Petrobaltic հորատման հարթակը, որն օպերացվում է Orlen լեհական պետական ընկերության կողմից։ Թեև պետական սահմանը չի խախտվել, դեպքը նոր ազդակ է դարձել։

Տարածաշրջանային համագործակցություն. Ուկրաինա, Լեհաստան, Ռումինիա

Օդային տարածքի խախտումների հաջորդականությունը ստիպել է առաջնորդներին կոչ անել համատեղ պաշտպանական ռազմավարության։ Ուկրաինայի նախագահ Վոլոդիմիր Զելենսկին, որի երկիրը արդեն երեք ու կես տարի դիմանում է մահաբեր օդային հարձակումներին, կոչ է արել Լեհաստանին և Ռումինիային միավորել ուժերը՝ ռուսական անօդաչու սարքերի դեմ պայքարում։ «Ուկրաինան ապացուցել է, որ կարող է պաշտպանել իրեն և Եվրոպան, սակայն վստահելի վահանի համար պետք է գործել միասին», — ընդգծել է Զելենսկին՝ առաջարկելով համատեղ հակաօդային պաշտպանության գործողություններ ՆԱՏՕ-ի արևելյան թևում։

Արևմտյան Ուկրաինան, որ սահմանակից է Լեհաստանին, դիտարկվում է որպես այդ համագործակցության լավագույն մեկնարկային կետ։ Ուկրաինայի պաշտպանության նախարար Դենիս Շմիգալը հայտարարել է, որ ուկրաինացի զինվորներն ու ինժեներները կվերապատրաստեն լեհ գործընկերներին անօդաչու սարքերի դեմ պայքարի հարցում։ Ուկրաինայի փորձը՝ անօդաչու սարքերի արտադրության և կիրառման հարցում, այժմ կարևոր ռեսուրս է ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցների համար։

Տարբեր մոտեցումներ. եվրոպական շտապողականություն ընդդեմ ԱՄՆ-ի զգուշավորության

Եվրոպացի ղեկավարները արձագանքել են անհապաղ, խոր մտահոգություն հայտնելով և պահանջելով ավելի կոշտ քայլեր Մոսկվայի նկատմամբ, մինչդեռ ԱՄՆ-ը պահպանում է զգուշավորություն։ Նախագահ Դոնալդ Թրամփը վերջին խախտումների վերաբերյալ ասել է. «Ես դա չեմ սիրում։ Դա կարող է մեծ խնդիր լինել», սակայն անմիջապես նոր պատժամիջոցներ չի խոստացել՝ նշելով, որ ԱՄՆ-ը կգործի միայն այն դեպքում, երբ ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցները առաջին քայլը կատարեն։

Այս տարբերությունը նկատելի է։ Լոյոլայի համալսարանի փորձագետ Բրեթ Էրիկսոնը զգուշացրել է. «Եթե Արևմուտքը հապաղի, Ռուսաստանը կշարունակի ստուգել, ուսումնասիրել և հավաքել տվյալներ մեր արձագանքի մասին։ Ամեն խախտում փորձարարություն է։ Եթե հիմա վճռական չգործենք, Մոսկվային սովորեցնում ենք, որ ՆԱՏՕ-ն կանխատեսելի, բաժանված և դանդաղ է»։ ՆԱՏՕ-ի ԱՄՆ-ի ժամանակավոր դեսպան Դորոթի Շեան փորձել է վստահեցնել դաշնակիցներին՝ հայտնելով. «Վստահ եղեք, մենք կպաշտպանենք ՆԱՏՕ-ի յուրաքանչյուր սանտիմետր»։

Սրացում և հետևանքներ. ՆԱՏՕ-ի վտանգված դիրքը

Լեհաստանի վարչապետ Դոնալդ Տուսկը կործանիչների և անօդաչու սարքերի ներթափանցումները անվանել է «այն ամենամոտը բաց պատերազմին, ինչ ունեցել ենք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր»։ Սա չափազանցություն չէ։ Յուրաքանչյուր խախտում, լինի դա պատահական, թե կանխամտածված, մեծացնում է սխալ հաշվարկի և Ռուսաստանի ու ՆԱՏՕ-ի միջև հնարավոր բախման ռիսկը։ Ռումինիան նույնպես օդ է բարձրացրել ինքնաթիռները ռուսական անօդաչու սարքերի ներթափանցումից հետո, թեև 4-րդ հոդվածը չի կիրառել։

Եվրոպական համերաշխությունը ակնհայտ է։ Գերմանիայի արտգործնախարար Յոհան Վադեպուլը դատապարտել է Ռուսաստանի գործողությունները և խոստացել «լիակատար համերաշխություն» Էստոնիայի և մյուս դաշնակիցների հետ։ Մեծ Բրիտանիան, արձագանքելով իրավիճակին, Լեհաստան է ուղարկել Eurofighter Typhoon կործանիչներ՝ ուժեղացնելով ՆԱՏՕ-ի Eastern Sentry գործողությունը՝ դաշինքի սահմանային շրջանները պաշտպանելու նպատակով։

Մինչդեռ Ռուսաստանը հերքում է օդային տարածքի խախտումները՝ պնդելով, որ թռիչքները իրականացվել են «միջազգային օդային տարածքի կանոնների խիստ պահպանմամբ՝ առանց այլ պետությունների սահմանների խախտման»։ Այս պնդումները, սակայն, չեն մեղմել ՆԱՏՕ-ի երկրներում տիրող մտահոգությունը։

Ընդհանուր համատեքստ. Ուկրաինան կրակում է, ՆԱՏՕ-ն՝ փորձության տակ

Այս լարվածության հիմքում Ուկրաինայում շարունակվող պատերազմն է։ Երբ ռուսական հրթիռներն ու անօդաչու սարքերը հարվածում են քաղաքներին, ինչպես Դնեպրն ու Կիևը, սպանելով խաղաղ բնակիչներին և ավերելով ենթակառուցվածքները, դրա հետևանքները հասնում են նաև հարևան ՆԱՏՕ-ի երկրներին։ Լեհաստանի մերձակա լինելը ճակատային գծին նրան դարձնում է առավել խոցելի՝ ռուսական ռազմական գործողությունների տարհեղումից։

Զելենսկին բազմիցս կոչ է արել ավելի ուժեղ միջազգային արձագանք, ներառյալ կոշտ պատժամիջոցներ և հակաօդային պաշտպանության աջակցություն։ «Յուրաքանչյուր նման հարված ռազմական անհրաժեշտություն չէ, այլ ՌԴ-ի նպատակային ռազմավարություն՝ ահաբեկելու խաղաղ բնակիչներին և ավերելու մեր ենթակառուցվածքը», — նշել է նա։ Համակարգված և վճռական քայլերի անհրաժեշտությունը երբեք այսքան ակնհայտ չի եղել։

Մինչ ՆԱՏՕ-ն պատրաստվում է հրատապ խորհրդակցությունների, հարց է առաջանում. արդյո՞ք դաշինքը հանդես կգա միասնական դիրքերից, թե՞ կշարունակվեն տարաձայնությունները ռուսական սադրանքների ֆոնին։ Պատասխանը կարող է որոշել ոչ միայն Լեհաստանի օդային տարածքի, այլև ամբողջ տարածաշրջանի կայունությունը։

Վերլուծություն. Ռուսական անօդաչու սարքերի և կործանիչների ներթափանցումները Լեհաստանի և հարակից ՆԱՏՕ-ի օդային տարածք բացահայտում են դաշինքի ինչպես խոցելի, այնպես էլ ուժեղ կողմերը։ Արագ ռազմական արձագանքը և տարածաշրջանային համագործակցության կոչերը ցույց են տալիս վճռականություն, սակայն եվրոպական և ամերիկյան մոտեցումների տարբերությունները կարող են Մոսկվային հնարավորություն տալ շահագործելու այդ ճեղքերը։ Լեհաստանի համար այս դեպքերը հստակ ազդանշան են, որ զգոնությունը և միասնականությունը պարտադիր են ոչ միայն սեփական, այլև Եվրոպայի անվտանգության համար։