Թրամփի Գազայի զինադադարի նախաձեռնությունը․ պատանդների ճակատագիրն ու դիվանագիտական նոր բախումները

Թրամփի զինադադարի պլան․ բարձրագույն ռիսկի դիվանագիտություն

Տասնամյակներով հակամարտության մեջ գտնվող տարածաշրջանում զինադադարի խոստումը պարզապես քաղաքական հայտարարություն չէ. դա կյանքի ու մահվան հույս է: Այս շաբաթ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը կրկին հայտնվեց միջազգային ուշադրության կենտրոնում՝ առաջարկելով Գազայի պատերազմը դադարեցնելու և պատանդներին ազատելու 20 կետից բաղկացած ծրագիր։ Վաշինգտոնում ներկայացված առաջարկը անմիջապես դարձավ դիվանագիտական բանակցությունների, հասարակական սպասումների և խոր կասկածների առանցք։

Թրամփի պլանի առանցքում Իսրայելի ռազմական գործողությունների անհապաղ դադարեցման պահանջն է Գազայում՝ մի տարածքում, որն արդեն երկու տարի շարունակ ենթարկվում է ավերիչ պատերազմի։ Դրա դիմաց «Համաս»-ը պետք է ազատ արձակի բոլոր իսրայելցի պատանդներին՝ թե՛ ողջ, թե՛ մահացած, ծրագրի ուժի մեջ մտնելուց 72 ժամ անց։ Նախաձեռնությունը նախատեսում է Գազայի կառավարման փոխանցում անկախ, ոչ կուսակցական պաղեստինյան մարմնին՝ «Համաս»-ին կառավարումից դուրս թողնելով, ինչպես նաև հեռանկար է բացում պաղեստինյան ինքնորոշման և ապագա պետականության համար։ Սակայն ինչպես միշտ Մերձավոր Արևելքում, ամեն ինչ կախված է մանրամասներից ու փոխադարձ վստահությունից։

Համաս և Իսրայել․ պայմանական համաձայնություն ու խորացող անվստահություն

Ուրբաթ օրը «Համաս»-ը միջնորդների միջոցով հայտարարեց, որ պատրաստ է բանակցել Թրամփի պլանի շուրջ ու ազատ արձակել բոլոր պատանդներին, եթե փոխանակման դաշտային պայմանները ապահովվեն։ Ինչպես փոխանցում է NBC News-ը, խմբավորումը վերահաստատել է Գազայի կառավարումը անկախ պաղեստինյան մարմնին փոխանցելու պատրաստակամությունը՝ համապատասխանելով ամերիկյան պլանի հիմնական կետերից մեկին։

Սակայն «Համաս»-ը ամբողջությամբ չի ընդունել առաջարկը։ Խմբավորումը բաց է թողել զինաթափման հարցը, որը թե՛ Իսրայելի, թե՛ Թրամփի պլանի համար պարտադիր պահանջ է։ «Համաս»-ը շեշտել է, որ նման հարցերը պետք է քննարկվեն համապարփակ պաղեստինյան ազգային շրջանակում՝ պահանջելով բացառել բռնի տեղահանությունն ու կցումը, ինչպես նաև հրատապ մարդասիրական օգնություն և վերականգնման մեկնարկ։

Իսրայելի կառավարությունը, վարչապետ Բենյամին Նեթանյահուի գլխավորությամբ, արձագանքեց զգուշավոր լավատեսությամբ։ Պաշտոնական հայտարարության մեջ նշվում էր, որ Իսրայելը պատրաստվում է «անմիջապես կյանքի կոչել Թրամփի պլանի առաջին փուլը», բայց բոլոր քայլերը կհամապատասխանեն Իսրայելի անվտանգության պահանջներին ու ԱՄՆ-ի հետ համաձայնեցված սկզբունքներին։ Իսրայելի Պաշտպանության բանակը սկսել է որոշ ուղղություններում նախապատրաստել հնարավոր հարձակողական գործողությունների դադարեցում, սակայն մարտերը շարունակվել են, իսկ Գազա քաղաքի բնակիչները շարունակում են զրկվել անվտանգությունից։

Մարդկային գինը․ պատանդների ընտանիքներ, ավերված քաղաք

Պատանդների ընտանիքների համար նորությունները հույսի ու ցավի խառնուրդ բերեցին։ CNN-ի տվյալներով, Գազայում դեռևս մնացել է 48 պատանդ, որոնցից միայն 20-ի կյանքն է հաստատված։ Իսրայելում պատանդների ընտանիքների ֆորումը կոչ է արել արագ բանակցություններ սկսել ու հանդես գալ համախմբվածությամբ՝ ընդգծելով, որ սա որոշիչ պահ է գործարքի համար։

Միևնույն ժամանակ, Գազայի խաղաղ բնակչությունն է կրում պատերազմի հիմնական ծանրությունը։ Հոկտեմբերից ի վեր ավելի քան 67,000 պաղեստինցի է զոհվել, որոնց մեծ մասը կանայք ու երեխաներ են։ Միայն մեկ օրվա ընթացքում հիվանդանոցները հաշվարկել են 67 զոհված, երբ Իսրայելը շարունակել է ռմբակոծել քաղաքային շրջանները։ ՄԱԿ-ի գնահատմամբ՝ Գազայի բնակելի ֆոնդի 92 տոկոսը ոչնչացվել է, հազարավոր մարդիկ շարունակում են մնալ փլատակների տակ, իսկ տեղական կազմակերպություններն ահազանգում են, որ առանց միջազգային օգնության հազարավոր մարմիններ երբեք չեն հայտնաբերվի։

Գազայի բնակիչները, հոգնած ու հյուծված երկարատև ռմբակոծություններից, Թրամփի պլանի մասամբ ընդունման լուրերը դիմավորել են զգուշավոր լավատեսությամբ։ «Մենք այս հայտարարությանը վաղուց էինք սպասում», – ասել է գազացի կին CNN-ին։ Իսկ մյուսները, տեղահանված ու տրավմայի ենթարկված, շարունակել են կասկածել. «Ես միայն այն ժամանակ կզգամ հույս, երբ համաձայնագիրը կյանքի կոչվի»։

Դիվանագիտական ակտիվություն․ Քուշներ, Եգիպտոս և ազդեցության պայքար

Դիվանագիտական գործընթացը թափ է առել։ Թրամփի հատուկ ներկայացուցիչ Սթիվ Ուիթկոֆն ու փեսա Ջարեդ Քուշները ուղևորվում են Կահիրե՝ Եգիպտոսի պաշտոնյաների և պաղեստինյան պատվիրակների հետ բանակցելու։ Քուշների վերադարձը տարածաշրջանային դիվանագիտություն քննադատության ալիք է բարձրացրել՝ հատկապես նրա ֆինանսական կապերի և իսրայելական ընկերություններում ներդրումների ֆոնին։

Եգիպտոսը պատրաստվում է հյուրընկալել պաղեստինյան բոլոր խմբավորումների համաժողով, որի նպատակն է որոշել Գազայի հետպատերազմյան ապագան։ Այս բանակցությունների արդյունքը դեռ անորոշ է, բայց դրանց կազմակերպումը ցույց է տալիս, որ երկարատև լուծման համար անհրաժեշտ է ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ ներքին պաղեստինյան համաձայնություն։

Միջազգային արձագանքը հիմնականում դրական է։ ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Անտոնիո Գուտերեշը ողջունել է «Համաս»-ի հայտարարությունը՝ այն անվանելով «կենսական հնարավորություն» Գազայում տառապանքը դադարեցնելու համար։ Եվրոպական միության, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Գերմանիայի առաջնորդները ևս կոչ են արել անհապաղ իրականացնել զինադադարը և ազատ արձակել պատանդներին։ Քաթարը, Թուրքիան, Սաուդյան Արաբիան, Եգիպտոսը և Հորդանանը, որոնց Թրամփը նշել է որպես միջնորդներ, ևս աջակցել են ընթացող բանակցություններին։

Խոչընդոտներ և հնարավորություններ․ անհանգիստ ապագա

Չնայած ակտիվ դիվանագիտությանը, խաղաղության ճանապարհը շարունակում է մնալ անորոշ։ Թրամփը վերջնաժամ է սահմանել՝ կիրակի երեկոյան, պահանջելով «Համաս»-ից ամբողջությամբ ընդունել զինադադարի պայմանները, հակառակ դեպքում սպառնալով աննախադեպ գործողություններով։ «Համաս»-ը շարունակում է պնդել լրացուցիչ բանակցությունների անհրաժեշտությունը, հատկապես զինաթափման և Գազայի ապագա կառավարման հարցերում։

Տեղում իրավիճակը մնում է ծանր։ Ռմբակոծությունները շարունակվում են, իսկ զոհերի թիվը աճում է, թեև դիվանագիտական բանակցությունները թափ են առնում։ Իսրայելի բանակը հայտարարել է, որ որոշ ուղղություններում դադարեցնում է հարձակողական գործողությունները՝ պատանդների ազատ արձակման գործընթացը հնարավոր դարձնելու համար, սակայն պաշտոնական զինադադար դեռևս չկա։ 72-ժամյա ժամկետը դեռ չի մեկնարկել։

Պատանդների ընտանիքները և պաղեստինյան հասարակական կազմակերպությունները ընդգծում են պահի կարևորությունը․ միաժամանակ հարցականի տակ է թե՛ պատանդների կյանքը, թե՛ զոհվածների արժանապատիվ հուղարկավորությունը, թե՛ միլիոնավոր մարդկանց ապագան։ Թրամփի պլանը կարող է լինել շրջադարձային պահ կամ ևս մեկ ձախողված փորձ խաղաղության․ դա կախված է առաջիկա օրերին ու ժամերին կայացվող որոշումներից։

Թրամփի նախաձեռնությունը նորից ընդգծում է հույսի փխրունությունն ու արմատավորված հակասությունները։ Թե՛ «Համաս»-ի, թե՛ Իսրայելի պատրաստակամությունը բանակցել՝ թեկուզ զգուշավոր, որոշակի հնարավորություն է բացում։ Սակայն փոխադարձ անվստահությունն ու չլուծված հիմնախնդիրները, ինչպես նաև Գազայի ավերակները, ցույց են տալիս, որ խաղաղությունը միայն համաձայնագրեր չեն․ այն իրականություն պետք է դառնա մարդկանց կյանքում։ Այս պահին բացվել է վտանգավոր, բայց կարևորվող պատուհան. արդյոք այն կփակվի հանգստությամբ, թե նոր ողբերգությամբ, կախված է առաջիկա քայլերից։