Արևմտյան ափի ճգնաժամը․ բռնակցման նախաձեռնություններ, մարդասիրական սահմանափակումներ և աճող բռնություն

Բռնակցման օրինագծերը՝ միջազգային արձագանքների և ներքին լարվածության պատճառ

Իսրայելի Կնեսետի կողմից Արևմտյան ափի որոշ հատվածների բռնակցման և Մաալե Ադումիմ բնակավայրի վրա ինքնիշխանության հաստատման նախնական օրինագծերի ընդունումը մեծ հուզումներ է առաջացրել տարածաշրջանում և դրանից դուրս։ Հոկտեմբերի 23-ին Երուսաղեմում օրենսդիրները հաստատեցին նախաձեռնություններ, որոնք դեռևս օրենք չեն դարձել, սակայն արդեն իսկ հրահրել են հակասական քննարկումներ և դատապարտումներ միջազգային տարբեր կողմերից։ Ինչպես հաղորդում է IMEMC News-ը, Հորդանանի ԱԳ նախարարությունը անմիջապես դատապարտեց քայլը՝ նշելով, որ դա միջազգային իրավունքի ակնհայտ խախտում է։ Նույն դիրքորոշումն արտահայտեցին նաև Կատարի, Թուրքիայի, Քուվեյթի և Սաուդյան Արաբիայի իշխանությունները։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի 2334-րդ բանաձևը, որը հաստատում է Իսրայելի բնակավայրերի անօրինականությունը օկուպացված տարածքներում, բազմիցս հիշատակվեց որպես իրավական հիմք։

Պաղեստինյան կողմի արձագանքը ևս կոշտ էր։ ԱԳ նախարարությունը և «Ֆաթհ»-ը հայտարարեցին, որ օկուպացված տարածքները՝ Արևմտյան ափը, Արևելյան Երուսաղեմը և Գազան մեկ ամբողջություն են, և Իսրայելի ինքնիշխանության պահանջները որևէ իրավական հիմք չունեն։ «Համաս»-ը Կնեսետի քվեարկությունը բնութագրեց որպես «գաղութատիրական օկուպացիայի դաժան դեմքի» բացահայտում։

ԱՄՆ-ն և միջազգային ճնշումը․ խաղաղության հեռանկարները վտանգի տակ

Միջազգային ճնշումը աճեց օրենսդրական զարգացումների հետ մեկտեղ։ ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն զգուշացրեց, որ բռնակցման օրինագծերը սպառնում են խափանել Գազայի հրադադարի համաձայնագիրը, որը նախաձեռնվել է նախագահ Դոնալդ Թրամփի կողմից։ Իսրայել մեկնելուց առաջ Ռուբիոն լրագրողներին ասաց. «Կարծում ենք, որ դա կարող է վտանգել խաղաղության գործընթացը»։ Նրա խոսքերը հաջորդեցին Թրամփի դիրքորոշմանը, ով ամիսներ առաջ հայտարարել էր, որ թույլ չի տա Իսրայելին բռնակցել Արևմտյան ափը։ Սա հատկապես ընդգծվեց ԱՄՆ փոխնախագահ ՋեյԴի Վանսի այցի ժամանակ, երբ տարածաշրջանում դիվանագիտական ակտիվություն էր նկատվում։

Axios-ի հրապարակած նամակում 46 դեմոկրատ սենատորներ՝ այդ թվում Բերնի Սանդերսը, Էլիզաբեթ Ուորենը և Չաք Շումերը, կոչ արեցին ԱՄՆ վարչակազմին ամրապնդել բռնակցման դեմ դիրքորոշումը և խթանել երկու պետությունների լուծման հնարավորությունը։ Նրանք ընդգծեցին, որ միակողմանի քայլերը կարող են վտանգել «Աբրահամյան համաձայնագրերով» ձեռք բերված առաջընթացը և հարատև խաղաղության հեռանկարը։

Մարդասիրական ճգնաժամի խորացում․ բռնություն և օգնության սահմանափակումներ

Մինչ դիվանագիտական լարվածությունը շարունակվում է, Արևմտյան ափում մարդասիրական իրավիճակը գնալով վատթարանում է։ Նորվեգական Փախստականների Խորհուրդը նշում է, որ հունվարից բռնությունը և սահմանափակումները ուժգնացել են․ առնվազն 199 պաղեստինցի է զոհվել, 3,200-ը՝ վիրավորվել Իսրայելի ուժերի կամ բնակավայրի բնակիչների կողմից։ Ջենինում, Նուր Շամսում և Թուլքարում իրականացված ռազմական գործողությունները 30,000-ից ավելի մարդկանց են տեղահանել, մինչդեռ մարդասիրական կազմակերպությունները չեն կարողանում գնահատել ավերածությունների ամբողջ ծավալը։

ՆԽԽ գլխավոր քարտուղար Յան Էգելանդը իր այցի ընթացքում ասաց. «Նույն բռնությունն ու անպատժելիությունը, որ տեսանք Գազայում, այժմ ամբողջ համայնքներ է զրկում Արևմտյան ափում»։ Կառավարության կողմից իրականացվող քանդումները և բնակավայրերի ընդլայնումը ամբողջությամբ փոխում են շրջանի տեսքը․ միայն այս տարի մոտ 1,400 պաղեստինյան կառույց՝ տներ, դպրոցներ, գյուղատնտեսական շինություններ և ջրի ենթակառուցվածք է ավերվել, տեղահանվել են առնվազն 1,400 մարդ, տուժել են տասնյակ հազարավոր քաղաքացիներ։ Նոր բնակավայրերի կառուցման ծրագրերը, հատկապես Ե1 ռազմավարական տարածքում, սպառնում են բաժանել Արևմտյան ափը և անհնար դարձնել պաղեստինյան պետության ապագան։

Բնակիչների նկատմամբ բռնությունները շարունակվում են․ ՄԱԿ-ը 2025-ի առաջին ինը ամիսներին արձանագրել է միջինում օրական չորս բնակավայրի բնակիչների հարձակում, ինչի հետևանքով 1,276 պաղեստինցի է հարկադրված տեղահանվել։ Ընտանիքներ կորցրել են իրենց տները, հողերը և անգամ ջրի մատակարարումը․ որոշ համայնքներ հայտնում են, որ բնակավայրի բնակիչները խլել են ջրի աղբյուրները, թողնելով նրանց առանց անհրաժեշտ ռեսուրսների։

Օգնության սահմանափակումներ և հաշվետվողականության պայքար

Մարդասիրական ոլորտը ևս լուրջ դժվարությունների է բախվում։ 2025-ի մարտին Իսրայելը ներկայացրեց միջազգային կազմակերպությունների նոր գրանցման կանոններ, որոնք կարող են ամբողջովին կաթվածահար անել օգնության ծրագրերը։ Էգելանդը զգուշացրեց․ «Եթե դա կիրառվի, մեր կյանք փրկող աշխատանքը կխաթարվի։ Դոնորները չեն կարող լռել, երբ օգնության հասանելիությունը դառնում է քաղաքական գործիք»։

Սեպտեմբերին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում ընդունված Նյու Յորքի հայտարարությունը ճանապարհային քարտեզ է ներկայացնում օկուպացիայի ավարտի և պաղեստինյան պետության ստեղծման համար։ 157 երկրների կողմից Պաղեստինի ճանաչումը ցույց է տալիս համաշխարհային կոնսենսուս, բայց Էգելանդը զգուշացրեց․ «Ճանաչումը ոչինչ է, եթե մնացած հող չկա, որին կարող է պատկանել կենսունակ պաղեստինյան պետություն»։

Չնայած բոլոր խոչընդոտներին, ՆԽԽ-ն շարունակում է աջակցել տասնյակ հազարավոր պաղեստինցիների՝ տրամադրելով իրավաբանական խորհրդատվություն, դրամական օգնություն, կրթական ծրագրեր, ժամանակավոր կացարան և պաշտպանության ծառայություններ։ Սակայն անհրաժեշտության ծավալը գերազանցում է մատչելի ռեսուրսները և օգնության հասանելիությունը։

Հետագա զարգացումների ուղին․ դիվանագիտությու՞ն, թե օգնության հաղթանակ

Արևմտյան ափը կանգնած է վճռորոշ պահի առջև, երբ քաղաքական, մարդասիրական և իրավական ճգնաժամերը համադրվում են։ Բռնակցման օրինագծերը դեռ երեք ընթերցում պետք է անցնեն, սակայն դրանց նախնական ընդունումը բացահայտում է խոր տարաձայնություններ՝ ինչպես Իսրայելի իշխանության ներսում, այնպես էլ միջազգային հանրության շրջանում։ Վարչապետ Նեթանյահուն իր դժգոհությունն է հայտնել նախաձեռնությունների ժամանակի վերաբերյալ՝ հատկապես փոխնախագահ Վանսի այցի ընթացքում, ինչը վկայում է ներքին հակասությունների մասին։

Միևնույն ժամանակ, մարդասիրական վնասները շարունակում են աճել։ Տեղահանված բնակիչները, բռնությունը և օգնության սահմանափակումները համայնքները հասցրել են ծայրահեղ վիճակի, իսկ նոր բնակավայրերի կառուցումը սպառնում է ամբողջությամբ վերացնել երկու պետությունների լուծման հնարավորությունը։ Միջազգային դատարանի անցյալ տարվա կարծիքը, որով Իսրայելի օկուպացիան ճանաչվեց անօրինական, նոր ուժ է հաղորդում հաշվետվողականության և բնակավայրերի տարհանման կոչերին։

Տեղում ապրող ընտանիքների համար ճգնաժամը չի չափվում դիվանագիտական հայտարարություններով կամ օրենսդիրների քվեարկություններով, այլ՝ տան, հողի և հույսի կորստով։ Ինչպես նշում է ՆԽԽ-ի աշխատակիցներից մեկը․ «Ամբողջ համայնքներ են ջնջվում։ Շատ ընտանիքներ, որոնց հետ խոսեցի, կորցնում են հողը, որտեղ ապրել են սերունդներ շարունակ»։

Ընդհանուր առմամբ, Արևմտյան ափը կանգնած է ճգնաժամային կետում․ բռնակցման նախաձեռնությունների և խորացող մարդասիրական կարիքների պայմաններում տարածաշրջանի ապագան կախված է այն բանից, թե արդյոք միջազգային դերակատարները կանցնեն գործողությունների՝ ապահովելով հաշվետվողականություն, օգնության հասանելիություն և արդար, երկարաժամկետ խաղաղության հնարավորություն։ Խնդիրը ոչ միայն քաղաքական է, այլ նաև խորը մարդկային՝ ամեն նոր զարգացում ազդում է սերունդների ապագայի վրա։