Այս խորհրդանշական լուսանկարը պատկերում է արևոտ առավոտ Նյու Йորքի Հառլեմ թաղամասի 126-րդ արևելյան փողոցի թիվ 17 հասցեում գտնվող բրաունսթոուն շենքի աստիճաններին։ Այստեղ պատահական ու անկաշկանդ կերպով հավաքվել էին պատմության մեջ երբևէ եղած ամենաազդեցիկ ջազային երաժիշտներից հիսունյոթը՝ շրջապատված թաղամասի տասներկու երեխաներով։ Ավագ դպրոցի տարեգրքի հիշեցնող այս խմբակային կադրը լի է անկեղծ գեղարվեստական էներգիայով։ Սկսած սվինգի վետերաններ Քաունթ Բեյսիից ու Քոլեման Հոքինզից մինչև բեբոփի վառ ներկայացուցիչներ Թելոնիուս Մոնկն ու Դիզի Գիլեսփին՝ այս կոմպոզիցիան ներկայացնում է երաժշտական հանճարների աննախադեպ միավորում։ Հոդվածը պատմում է, թե ինչպես հապճեպ կազմակերպված խմբագրական առաջադրանքը վերածվեց քսաներորդ դարի ամենաճանաչված մշակութային փաստաթղթերից մեկին։
Ինչ է պատկերված լուսանկարում
Ուսումնասիրելով կադրը՝ հնարավոր է տեսնել ընկերական ջերմության ու անպաճույճ մթնոլորտի մի կտոր։ Երաժշտները հենվել են երկաթե բազրիքներին, նստել մայթեզրին և զբաղեցրել շենքի քարե աստիճանների յուրաքանչյուր սանտիմետրը։ Քաունթ Բեյսին հանգիստ նստել է մայթին՝ երկարացված ոտքերով ու ջերմ ժպիտով, մինչդեռ ոճային Թելոնիուս Մոնկը կրում է իր տարբերակվող գլխարկն ու խիստ հայացքը։ Մերի Լու Ուիլյամսը, Մարիան ՄքՓարթլենդը և Մաքսին Սալիվանը ներկայացնում են կանանց հզոր ներկայությունը տղամարդկանցով գերակշռող այս խմբում։ Հետին պլանում տեղացի երեխաները հետաքրքրությամբ նայում են բաց պատուհաններից կամ հավաքվել կադրի եզրերին՝ կենդանի շունչ հաղորդելով բարձր արվեստի այս հավաքին։ Առավոտյան բնական լույսը փափկություն է հաղորդում տեսարանին՝ ստեղծելով մտերմիկ միջավայր, որը հակադրվում է հավաքվածների հսկայական տաղանդին։
Պահը կադրի հետևում
Լուսանկարն արվել է 1958 թվականի օգոստոսի 12-ի առավոտյան՝ Esquire ամսագրի հատուկ ջազային համարի պատվերով։ Լուսանկարիչը Արթ Քեյնն էր՝ նախկին արտ-տնօրեն, որն այդ հանձնարարությունից առաջ երբեք պրոֆեսիոնալ լուսանկարներ չէր արել։ Վերցնելով փոխառված Pentax տեսախցիկ և գործնական մեծ փորձ չունենալով՝ Քեյնը ժամանեց Հառլեմ առավոտյան ժամը 10:00-ին։ Երաժշտներն, ինչպես հայտնի է, չէին սիրում վաղ առավոտյան արթնանալ, քանի որ գիշերը համերգներով էին զբաղված, սակայն զարմանալիորեն հիսունյոթ արվեստագետ արձագանքեց կանչին։ Լուրը Նյու Յորքի ջազային համայնքում տարածվել էր բանավոր կերպով և քննադատ Նեթ Հենտոֆի զանգերի շնորհիվ։ Ոստիկանությունը ժամանակավորապես փակեց փողոցը, մինչ լեգենդները դանդաղորեն մոտենում էին, ողջունում հին ընկերներին և առավոտյան ժամից փոքր-ինչ դժգոհելով՝ տեղավորվում աստիճաններին։
Լուսանկարիչն ու ծագումնաբանությունը
Արթ Քեյնի սկսնակ լինելը, զարմանալիորեն, օգնեց նրան՝ տալով կողմնակի դիտորդի թարմ հայացք։ Փոխարենը խիստ ու պաշտոնական դիմանկար ստեղծելու՝ նա երաժիշտներին ազատ էր թողել՝ թույլ տալով, որ նրանց բնական վարքն ու շփումը թելադրեն տրամադրությունը։ Սկզբում հրապարակվելով «Հառլեմ 1958» պարզ վերնագրով՝ լուսանկարը ժամանակի ընթացքում ստացավ իր լեգենդար անվանումը՝ «Հիանալի օր Հառլեմում»։ Տասնամյակների ընթացքում այն դուրս եկավ ամսագրային սահմաններից՝ դառնալով մշակութային խորհրդանիշ։ Այն ոգեշնչել է բազմաթիվ նմանակումներ, այդ թվում՝ XXL ամսագրի «Հիանալի օր հիփ-հոփում» նախագիծը և 1994 թվականի վավերագրական ֆիլմը։ Ի նշան այս ժառանգության կարևորության՝ Նյու Յորքի քաղաքապետարանը պատմական փողոցն պաշտոնապես անվանակոչեց «Art Kane Harlem 1958 Place»։
Պատմական համատեքստ
1958 թվականը բարդ խաչմերուկ էր ամերիկյան երաժշտական ու հասարակական կյանքում։ ԱՄՆ-ում սեգրեգացիան դեռևս խորապես արմատացած էր, և Հառլեմը մնում էր սևամորթների մշակույթի ու արվեստի փորձարկումների վառ մայրաքաղաքը։ Ուղիղ մեկ տարի անց ջազային աշխարհը ցնցվեց Մայլս Դևիսի, Դեյվ Բրուբեկի և Օրնեթ Քոլեմանի հեղափոխական ձայնագրություններով, որոնք ժանրը դուրս բերեցին սվինգի և բեբոփի ավանդական սահմաններից։ Այնուամենայնիվ, Քեյնի լուսանկարը բաժանման փոխարեն ներկայացնում է ներդաշնակության պատկեր՝ ցույց տալով, թե ինչպես են ավագ սերունդն ու նոր գվարդիան խաղաղորդեն միահյուսվում՝ ապացուցելով, որ ջազը հիմնված է ինչպես շարունակականության ու ավանդույթի, այնպես էլ արմատական փոփոխությունների վրա։
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Տասնամյակներ անց «Հիանալի օր Հառլեմում» լուսանկարը շարունակում է մնալ արդիական, քանի որ այն հավերժացնում է մաքուր հավաքական շնորհի մի կարճ պահ։ Ինչպես նշել է Քուինսի Ջոնսը, այս պատկերը դարձավ ավելին, քան պարզապես խորհրդանշական արվեստի գործ. այն ամրագրվեց որպես ամերիկյան պատմության հիմնարար մասնիկ։ Քանի որ կադրում պատկերված վերջին երաժիշտները՝ Սոնի Ռոլինզն ու Բենի Գոլսոնը, նույնպես հեռացան կամ հասան պատկառելի տարիքի, լուսանկարն այժմ գործում է որպես մշտական հուշարձան։ Այն կախված է ձայնասկավառակների խանութների, լսարանների և բնակարանների պատերին ամբողջ աշխարհում՝ ծառայելով որպես հավերժական ընտանեկան դիմանկար բոլոր նրանց համար, 谁 ոք սիրում է ջազի հնչյունները: