Հորմուզի նեղուցը «բաց» է․ Իրանի դիրքորոշման փոփոխությունը և Հայաստանի էներգետիկ ուղին

Իսրայելի և «Հեզբոլլահի» միջև փխրուն զինադադարի ֆոնին Իրանի արտգործնախարար Աբբաս Արախչին 2026 թվականի ապրիլի 17-ին հայտարարել է, որ Հորմուզի նեղուցն «ամբողջովին բաց է» բոլոր առևտրային նավերի համար։ Այս հայտարարությունը նշանակալի փոփոխություն է խոսքի մեջ՝ հատկապես նախկին լարվածության և շրջափակումների սպառնալիքների պայմաններում, ինչը հույս է ներշնչում առևտրի թեթևացման և մտահոգություններ՝ տարածաշրջանի անկայուն անվտանգության լանդշաֆտի վերաբերյալ: Նեղուցի կարևորությունը համաշխարհային նավթի մատակարարման ուղիների համար սա սերտորեն դիտարկվող զարգացում է, հատկապես այնպիսի երկրների համար, ինչպիսին Հայաստանն է, որը կախված է ներմուծումից:

Թեև Իրանը բացել է նեղուցը առևտրային երթևեկության համար, իրանական ռազմական բարձրաստիճան պաշտոնյան, որին մեջբերում է IRIB պետական հեռուստաալիքը, պարզաբանել է, որ ռազմական նավերի անցումը մնում է արգելված՝ պահանջելով Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (IRGC) ռազմածովային ուժերի թույլտվությունը և նշանակված երթուղիներին հետևելը: Այս տարբերակումն ընդգծում է տարածաշրջանում ծովային անվտանգության բարդությունները։ ԱՄՆ զինված ուժերի Կենտրոնական հրամանատարությունը (CENTCOM) հայտնել է, որ ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի էսկադրոնային ականակիրները նախորդ շաբաթ անցել են նեղուցով՝ ականազերծման գործողություններ իրականացնելու համար, ինչը, ըստ AFP-ի, արագ սպառնալիք է առաջացրել IRGC-ի կողմից՝ «խստորեն» վարվել չարտոնված ռազմական նավերի հետ։

Նեղուցի բացման մասին հայտարարությունն անմիջապես արձագանքներ է առաջացրել համաշխարհային շուկաներում։ Brent տեսակի նավթի գինը նվազել է ավելի քան 10%-ով՝ հասնելով մոտ 89 դոլարի մեկ բարելի դիմաց, մինչդեռ Եվրոպայի ֆոնդային շուկաները, ներառյալ FTSE 100-ը, DAX-ը (Գերմանիա) և CAC 40-ը (Ֆրանսիա), աճ են գրանցել: Սա ենթադրում է, որ թրեյդերները ակնկալում են նավթի մատակարարման ավելացում և աշխարհաքաղաքական ռիսկի նվազում: Այնուամենայնիվ, իրավիճակը հեռու է միանշանակ լինելուց։ Որոշ տեղեկություններ վկայում են, որ IRGC-ն դեռևս մարտի կեսերից նավերի օպերատորներից մեկ նավի համար մինչև 2 միլիոն դոլար է գանձում՝ հնարավոր է, որ վճարումն ընդունելով բիթքոինով և չինական յուանով։ Այս պրակտիկան մտահոգություններ է առաջացնում պատժամիջոցներից խուսափելու վերաբերյալ, ինչպես մանրամասն ուսումնասիրվել է Azat TV-ի նախորդ լուսաբանումներում, և կրիպտոարժույթի օգտագործումը որպես հարկադրանքի պետական գործիք:

Հայաստանի համար Հորմուզի նեղուցի շուրջ զարգացումները զգալի հետևանքներ ունեն։ Լինելով ծովային ելք չունեցող երկիր, որը մեծապես կախված է ներմուծվող ռեսուրսներից, Հայաստանի առևտրային ուղիները խոցելի են համաշխարհային բեռնափոխադրումների խափանումների նկատմամբ: Նեղուցում ցանկացած անկայունություն կարող է հանգեցնել տրանսպորտային ծախսերի ավելացման և մատակարարման շղթայի խոչընդոտների, ինչը կանդրադառնա Հայաստանի տնտեսության վրա: Ավելին, Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքը պահանջում է տարածաշրջանային ուժային դինամիկայի մանրակրկիտ դիտարկում։ Իրանի և Միացյալ Նահանգների միջև շարունակվող լարվածությունը՝ զուգորդված «Հեզբոլլահի» նման խմբերի ներգրավվածության հետ, ստեղծում է անվտանգության բարդ միջավայր, որը կարող է անուղղակիորեն ազդել Հայաստանի կայունության վրա: Այն հարցը, թե արդյոք Հայաստանը կարող է ստիպված լինել նավարկել կրիպտոարժույթով վճարման սխեմաներով՝ կենսական նշանակության մատակարարումների տարանցումն ապահովելու համար, հրատապ է։ Եվրոպացի դաշնակիցները, ներառյալ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետը և Ֆրանսիայի նախագահը, ակտիվորեն քննարկում են նեղուցով անվտանգ անցումն ապահովելու տարբերակները՝ ընդգծելով միջազգային մտահոգությունը:

Թեև Հորմուզի նեղուցի հայտարարված բաց լինելը ժամանակավոր հանգիստ է տալիս համաշխարհային առևտրի խափանումների վերաբերյալ անմիջական մտահոգություններից, հիմքում ընկած աշխարհաքաղաքական լարվածությունը մնում է: Նախագահ Թրամփի հայտարարությունն այն մասին, որ իրանական նավահանգիստների և նավերի ԱՄՆ ռազմական շրջափակումը կշարունակվի մինչև վերջնական խաղաղության համաձայնագրի կնքումը, ընդգծում է գործող բարդ դինամիկան: Իրավիճակն ընդգծում է միջազգային իրավունքի պահպանման և նավարկության ազատության ապահովման կարևորությունը, սկզբունքներ, որոնք կարևոր են կայունության պահպանման և ազգերի միջև խաղաղ հարաբերությունների խթանման համար: Իրանի կողմից կրիպտոարժույթի օգտագործումը պատժամիջոցները շրջանցելու և պոտենցիալապես ապակայունացնող գործողությունները ֆինանսավորելու համար, ինչպես հաղորդել էինք նախկինում,  ևս մեկ բարդություն է հաղորդում իրավիճակին՝ պահանջելով ուշադիր մոնիտորինգ և միջազգային համակարգված արձագանքներ։