Այս տպավորիչ քաղաքային դիմանկարում Լև Յաշինի հզոր կերպարը գրավում է դիտողի ուշադրությունը ոչ թե թատերական շարժումով կամ ցուցադրական մարզականությամբ, այլ զուսպ ու բնական մարդկային արժանապատվությամբ: Լուսանկարված լինելով 1966 թվականի հուլիսին Լոնդոնի սովորական փողոցներից մեկում՝ ֆուտբոլի աշխարհի 8-րդ առաջնության թեժ օրերին, կադրը ցույց է տալիս լեգենդար խորհրդային դարպասապահին դարպասային գծից և խաղադաշտի լարվածությունից հեռու՝ առանց իր ավանդական սև սվիտերի, փափուկ շորտերի և կաշվե ծանր ձեռնոցների: Քաղաքացիական դասական հագուստով Յաշինը վայրկյանով կանգ է առել լուսանկարչի առջև՝ ուղիղ, խորաթափանց հայացքով, որի մեջ զգացվում են և՛ տասնամյակների մարզական պայքարի հոգնությունը, և՛ կարիերայի վերջին գլուխը վստահորեն առաջնորդող վարպետի հանգստությունը: Ինչո՞ւ է ֆուտբոլի պատմության մեջ «Ոսկե գնդակի» արժանացած միակ դարպասապահի այս փողոցային դիմանկարը շարունակում մնալ 20-րդ դարի մարզական վավերագրության ամենախորհրդանշական պատկերներից մեկը: Պատասխանը գտնելու համար անհրաժեշտ է ուշադիր զննել կադրի տեսողական մանրամասները, վերականգնել 1966-ի անգլիական ամռան մթնոլորտը և հասկանալ խցիկի առաջ կանգնած մարդու բացառիկ մեծությունը:
Ինչ է երևում կադրում
Լուսանկարի կոմպոզիցիան կառուցված է խստիվ Յաշինի անհատականության շուրջ՝ նրան ներկայացնելով միջին պլանով և անթերի հստակությամբ: Նա կանգնած է ուղիղ, լայն ուսերով՝ դիմակայելով բրիտանական զով քամուն, հագին ունի մուգ գույնի, բարձրորակ բրդյա վերարկու, որի տակից երևում են սպիտակ օձիքով վերնաշապիկն ու մուգ փողկապը: Դա այն պաշտոնական, զուսպ հագուկապն էր, որով խորհրդային մարզական պատվիրակությունները ներկայանում էին արտասահմանյան ուղևորությունների ընթացքում: Նրա մուգ մազերը կոկիկ սանրված են հետ՝ բացելով բարձր ճակատը և ի ցույց դնելով քունքերի ճերմակած մազերը, որոնք վկայում են նրա երեսունվեց տարիքի և միջազգային բարձրագույն մակարդակում անցկացրած տարիների մասին: Յաշինի դեմքի արտահայտությունը զուրկ է որևէ կեղծավորությունից կամ պաշտպանական կեցվածքից. նա նայում է օբյեկտիվին անկեղծ, համբերատար և թեթևակի հետաքրքրասեր հայացքով, ինչպես մարդ, որը վաղուց սովոր է հազարավոր աչքերի ուշադրությանը, բայց երբեք չի կորցրել իր բնատուր համեստությունը: Լոնդոնյան ամառային օրվա մեղմ, ցրված լույսի ներքո ֆոնը վերածվում է բրիտանական մայրաքաղաքի հանգիստ պատկերի՝ մոխրագույն քարե շենքեր, խոնավ մայթ և հեռվում շտապող անցորդներ, որոնք անգամ չեն կռահում, որ իրենց կողքով քայլում է դարաշրջանի մեծագույն ֆուտբոլիստներից մեկը: Կադրում չկան կոմերցիոն գովազդներ կամ պաշտոնական ուղեկցողներ. լուսանկարի հզորությունը հենց այդ մերկ, չմիջնորդավորված պարզության մեջ է:
Պահը լուսանկարի հետևում
Կադրն արվել է 1966 թվականի աշխարհի առաջնության եզրափակիչ փուլում, երբ մրցաշարը հասել էր իր գագաթնակետին: Այդ ամռանը ֆուտբոլային աստղերի կյանքն ու շարժը անհավանական մոտ էին սովորական քաղաքացիներին: Առաջնության խմբային փուլում ԽՍՀՄ հավաքականը տեղակայվել էր երկրի հյուսիս-արևելքում՝ Դարեմի համալսարանի Գրեյ-քոլեջում: Տեղացի պատանիները առանց որևէ անվտանգության արգելքի գալիս էին մարզադաշտ՝ դիտելու խորհրդային թիմի մարզումները, և ակնածանքով հետևում, թե ինչպես էր Յաշինը մեկ բռունցքով հեռացնում դարպասի անկյունը սլացող գնդակները դեպի դաշտի մյուս կեսը: Հաղթահարելով խմբային փուլը Հյուսիսային Կորեայի, Իտալիայի և Չիլիի դեմ խաղերում, իսկ այնուհետև Սանդերլենդի «Ռոքեր Պարկ» մարզադաշտում 2-1 հաշվով առավելության հասնելով Հունգարիայի նկատմամբ՝ խորհրդային հավաքականը տեղափոխվեց Լոնդոն և Լիվերպուլ՝ կիսաեզրափակիչի և մեդալային հանդիպումների համար: Մարզումների և թիմային քննարկումների միջև ընկած կարճատև զբոսանքի ժամանակ արված այս լուսանկարը որսում է հանգստության մի հազվագյուտ պահ՝ նախքան ԳՖՀ-ի հետ ծանր կիսաեզրափակիչը և «Ուեմբլի» մարզադաշտում Էյսեբիոյի Պորտուգալիայի դեմ բրոնզե մեդալների համար մղված դրամատիկ խաղը:
Լուսանկարիչը և պատմական ծագումը
Բրիտանական մամուլի և միջազգային ֆոտոգործակալությունների արխիվներում պահպանված այս դիմանկարը ստեղծվել է այն ֆոտոլրագրողների շնորհիվ, որոնք Ֆլիթ-սթրիթի առաջատար գործակալությունների համար լուսաբանում էին առաջնությունը: Այդ շրջանում Central Press Photos-ը, Keystone-ը, Associated Press-ը և խորհրդային ՏԱՍՍ-ը հատուկ թղթակիցներ էին գործուղել՝ արձանագրելու առաջնության կյանքը մարզադաշտերի սահմաններից դուրս: Սառը պատերազմի մթնոլորտում արևմտյան մամուլը առանձնահատուկ հետաքրքրություն էր տածում խորհրդային մարզիկների նկատմամբ՝ ձգտելով «երկաթե վարագույրի» ետևում բացահայտել կենդանի, անկեղծ մարդկային դեմքեր: Յաշինը Լոնդոնում արդեն վայելում էր անվերապահ հեղինակություն. դեռևս 1963-ի աշնանը «Ուեմբլիում»՝ Անգլիայի ֆուտբոլային ասոցիացիայի 100-ամյակին նվիրված Աշխարհի հավաքականի խաղում, նրա անխոցելի պաշտպանությունը առաջին խաղակեսում արժանացել էր տեղի հանդիսատեսի հոտնկայս ծափահարություններին: Թեև տասնամյակների ընթացքում գործակալական կնիքների տակ կոնկրետ լուսանկարչի անունը մնացել է անհայտ, կադրի հավասարակշռված կոմպոզիցիան վկայում է բարձր պրոֆեսիոնալիզմի մասին. ռեպորտյորը կանգնեցրել է Յաշինին մայթին, խնդրել մի քանի վայրկյան և ստացել արտակարգ արտահայտիչ մի դիմանկար:
Պատմական համատեքստ
1966 թվականի ամառը բնորոշվում էր խորը մշակութային հակադրություններով: Ապրիլին Time հանդեսը Լոնդոնը հռչակել էր «սվինգինգ» մայրաքաղաք՝ երիտասարդական ոճի, նորաձևության և The Beatles-ի ու The Rolling Stones-ի երաժշտության համաշխարհային կենտրոն: Սակայն մայրաքաղաքի սահմաններից դուրս Մեծ Բրիտանիան բախվում էր տնտեսական ճգնաժամի, իսկ ինքը՝ առաջնությունը, սկսվել էր համեստ հաճախելիությամբ և կազմակերպչական խնդիրներով: Այս իրականության մեջ խորհրդային հավաքականը մարմնավորում էր խիստ կարգապահություն և մարզական անկոտրում կամք: Յաշինը այդ թիմի անվիճելի առաջնորդն էր: 1963-ի դեկտեմբերին France Football-ը նրան շնորհել էր «Ոսկե գնդակը»՝ որպես Եվրոպայի լավագույն ֆուտբոլիստի, ինչը նախադեպը չունեցող իրադարձություն էր դարպասապահների համար: Բացի այդ, 1966-ի մրցաշարը Յաշինի համար անձնական հաղթանակ էր. 1962-ին Չիլիում կայացած առաջնությունից հետո հայրենական մամուլի անարդար քննադատությանը դիմանալով՝ նա ապացուցեց իր անգերազանցելի վարպետությունը: Նրա հուսալի խաղի շնորհիվ ԽՍՀՄ-ը գրավեց չորրորդ տեղը, ինչը մինչ օրս մնում է թիմի լավագույն ցուցանիշը աշխարհի առաջնությունների պատմության մեջ:
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Անցած տասնամյակների հեռվից Լև Յաշինի այս լոնդոնյան լուսանկարը պահպանում է իր անխառն մարդկային հմայքը: Ժամանակակից ֆուտբոլում, որտեղ առաջատար խաղացողները թաքնված են մգեցված ապակիներով ավտոբուսների, թիկնապահների և գովազդային հսկա արդյունաբերության հետևում, այս կադրը հիշեցնում է այն ժամանակները, երբ աշխարհի մեծագույն դարպասապահը կարող էր համեստ վերարկուով քայլել քաղաքի փողոցով և առանց պաթոսի կանգ առնել մամուլի խցիկի առաջ: Այս լուսանկարը մաքրված է Սառը պատերազմի գաղափարական ծանրությունից և մարզական աղմուկից. այն ներկայացնում է իսկական վարպետի, որի նվիրումը և անհատականությունը պատկանում էին ամբողջ աշխարհի ֆուտբոլասերներին: