Արագ Ընթերցում
- Օգոստոսի 8-ին, 2025 թ., ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ համաձայնագիր ստորագրվեց Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև Սպիտակ տանը:
- Համաձայնագիրը նախատեսում է նոր տրանսպորտային միջանցքի ստեղծում՝ «Թրամփի ճանապարհ» անվամբ:
- Համաձայնագիրը փոփոխում է տարածաշրջանային ուժերի բաշխումը՝ նվազեցնելով Ռուսաստանի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում:
- Նախագահ Թրամփը արժանացել է գովասանքի՝ համաձայնագիրը հնարավոր դարձնելու համար և ձգտում է Նոբելյան խաղաղության մրցանակի:
- Քննադատները պնդում են, որ համաձայնագիրը նորմալացնում է Ադրբեջանի 2023 թ. ռազմական արշավի հետևանքները Լեռնային Ղարաբաղում:
Օգոստոսի 8-ին, 2025 թ., Սպիտակ տունը դարձավ պատմական իրադարձության վկա, երբ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հյուրընկալեց Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարներին՝ ստորագրելու համաձայնագիր, որը նպատակ ուներ լուծելու տասնամյակների թշնամանքը: Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ու Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը միացան նախագահ Թրամփին Սպիտակ տան Արևելյան սրահում՝ պաշտոնապես ամրագրելու համաձայնագիր, որը խոստանում է ոչ միայն խաղաղություն, այլև նոր տնտեսական հնարավորություններ Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի համար: Նշված որպես «Թրամփի ճանապարհ միջազգային խաղաղության և բարեկեցության համար», այս համաձայնագիրը խորհրդանշում է տարածաշրջանային դինամիկայի փոփոխությունը՝ միաժամանակ նշելով ԱՄՆ-ի դիվանագիտական նշանակալի ձեռքբերումը:
Հակամարտության ակունքները
Հայաստան-Ադրբեջան հակամարտությունը սկիզբ է առել 20-րդ դարի սկզբում՝ վերջին տարիներին կենտրոնանալով վիճելի Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանի շուրջ: Այս տարածքը, որը միջազգային հանրության կողմից ճանաչվում է որպես Ադրբեջանի մաս, Խորհրդային միության ժամանակաշրջանում հիմնականում բնակեցված էր էթնիկ հայերով: ԽՍՀՄ փլուզումից հետո տարածաշրջանը դարձավ բռնությունների կիզակետ, որի արդյունքում զոհվեցին տասնյակ հազարավոր մարդիկ, և շատերը հարկադրված եղան լքել իրենց տները: Չնայած բազմաթիվ միջազգային միջնորդական փորձերին, ներառյալ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ջանքերը, երկարատև լուծում չգտնվեց:
Իրավիճակը սրվեց 2023 թ.-ին, երբ Ադրբեջանը ռազմական արշավ սկսեց՝ վերականգնելու Լեռնային Ղարաբաղի վերահսկողությունը, որի հետևանքով տարածաշրջանի հայերը զանգվածաբար լքեցին իրենց տները: Այս գործողությունը, թեև վիճահարույց էր, ուժեղացրեց Ադրբեջանի դիրքերը բանակցություններում: Մինչդեռ Հայաստանը, հիասթափված լինելով իր ավանդական դաշնակից Ռուսաստանի աջակցությունից, սկսեց իր արտաքին քաղաքականությունը ուղղել դեպի Արևմուտք, ստեղծելով հնարավորություն ԱՄՆ-ի համար միջնորդելու:
«Թրամփի ճանապարհը». կապի խորհրդանիշ
Համաձայնագրի առանցքում «Թրամփի ճանապարհ միջազգային խաղաղության և բարեկեցության համար» տրանսպորտային միջանցքի ստեղծումն է: Այս միջանցքը կապելու է Ադրբեջանը իր Նախիջևանի անկլավի հետ՝ անցնելով հայկական տարածքով՝ ապահովելով անխոչընդոտ առևտուր և տեղաշարժ: Միջանցքը նախատեսվում է ներառել երկաթուղիներ, նավթագազատարներ և օպտիկամանրաթելային գծեր, որոնց կառուցման վերաբերյալ բանակցությունները արդեն իսկ հետաքրքրություն են առաջացրել ամերիկյան ընկերությունների շրջանում:
Նախագահ Ալիևը շեշտեց միջանցքի ռազմավարական կարևորությունը՝ նշելով. «Սա կապի հնարավորություններ կստեղծի բազմաթիվ երկրների համար»: Վարչապետ Փաշինյանը համանման կարծիք հայտնեց՝ անվանելով համաձայնագիրը «էական հանգրվան» և հիմք պայծառ ապագայի համար: Սպիտակ տան խոսնակ Աննա Քելլին ընդգծեց, որ միջանցքը հարգում է Հայաստանի ինքնիշխանությունը և տարածքային ամբողջականությունը՝ լուծելով նախկին բանակցությունների հիմնական խոչընդոտը:
Գեոպոլիտիկ հետևանքներ
Այս համաձայնագիրը Հարավային Կովկասում ներկայացնում է գեոպոլիտիկ փոփոխություն՝ նվազեցնելով Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում: Պատմականորեն Մոսկվան կենտրոնական դեր է խաղացել որպես միջնորդ Հայաստան-Ադրբեջան հակամարտությունում՝ իր դիրքը օգտագործելով ռազմավարական վերահսկողություն պահպանելու համար: Սակայն Ուկրաինա ներխուժումից հետո, 2022 թ.-ին, Ռուսաստանի ուշադրությունը շեղվեց, ստեղծելով վակուում, որը ԱՄՆ-ը փորձեց լրացնել:
Նախագահ Թրամփի վարչակազմը օգտվեց այս հնարավորությունից՝ 2025 թ.-ի սկզբին Ստիվ Ուիթքոֆի գլխավորությամբ սկսելով բանակցությունները: Համաձայնագիրը ոչ միայն ուժեղացնում է ԱՄՆ-ի ազդեցությունը, այլև ամրապնդում է տնտեսական կապերը երկու երկրների հետ: Սահմանվեցին երկկողմ համաձայնագրեր՝ խթանելու էներգետիկ, տեխնոլոգիական և առևտրային համագործակցությունը՝ ավելի ինտեգրելով Հայաստանը և Ադրբեջանը համաշխարհային տնտեսության մեջ:
Չնայած այս առաջընթացին՝ համաձայնագիրը քննադատվել է որոշ շրջանակներում: Հայկական սփյուռքի խմբերը և մարդու իրավունքների կազմակերպությունները դատապարտել են այն՝ համարելով, որ այն համաձայնեցվել է հարկադրանքի պայմաններում: Հայ Դատի ԱՄՆ հանձնախմբի գործադիր տնօրեն Արամ Համբարյանը նշել է. «Էթնիկ զտումների նորմալացումը խաղաղություն չէ»:
Նոբելյան արժանի ձեռքբերում?
Նախագահ Թրամփը երբեք չի թաքցրել իր ձգտումը Նոբելյան խաղաղության մրցանակի հանդեպ, և այս համաձայնագիրը հավելում է նրա դիվանագիտական ձեռքբերումների շարքը: Վերջին տարիներին նրա վարչակազմը միջնորդել է խաղաղության համաձայնագրեր տարբեր տարածաշրջաններում, ներառյալ Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունը և Հնդկական ենթամայրցամաքը: Չնայած Գազայում և Ուկրաինայում խնդիրները մնում են չլուծված, Հայաստան-Ադրբեջան համաձայնագիրը ներկայացվում է որպես առաջընթաց:
«Երեսունհինգ տարի նրանք կռվում էին, և հիմա նրանք ընկերներ են»,- նշեց նախագահ Թրամփը ստորագրման արարողության ժամանակ: Փաշինյանը և Ալիևը երկուսն էլ արժանին տվեցին Թրամփի առաջնորդությանը՝ նշելով, որ առանց նրա այս համաձայնագիրը հնարավոր չէր լինի:
Այս համաձայնագրի ստորագրումը նոր գլուխ է բացում Հայաստանի և Ադրբեջանի համար: Չնայած դեռևս առկա մարտահրավերներին՝ խաղաղության և բարեկեցության խոստումը հույս է ներշնչում մի տարածաշրջանի համար, որը երկար ժամանակ բնութագրվել է հակամարտություններով: