2026 թվականի օգոստոսի 12-ին Հյուսիսային կիսագնդում տեղի կունենա բացառիկ արևի լրիվ խավարում, որն ավելի քան մեկ դար անց առաջին անգամ ցերեկային խավար կբերի Իսպանիայի մայրցամաքային տարածք։ Լրիվ խավարման գոտին, որտեղ Լուսինն ամբողջությամբ ծածկում է Արեգակը, կանցնի շուրջ 5,130 մղոն (մոտ 8,250 կմ) երկարությամբ հետագծով՝ սկիզբ առնելով Հյուսիսային բևեռի մերձակայքից, անցնելով Գրենլանդիայի և Իսլանդիայի արևմտյան հատվածով, ապա՝ Իսպանիայի հյուսիսային ու արևելյան շրջաններով և ավարտվելով Միջերկրական ծովում։ Այս հազվագյուտ երկնային երևույթը, որի մասին հայտնում են Associated Press լրատվական գործակալությունը և միջազգային առաջատար տիեզերական կառույցները, արդեն իսկ մոբիլիզացրել է համաշխարհային գիտական հանրությանը։
Այս իրադարձությունը լոկ առանձին երևույթ չէ. այն հանդիսանում է Իսպանիայի համար սպասվող երկնային բացառիկ «եռախաղի» առաջին արարը։ Բացի այդ, խավարման օրը կհամընկնի վեց մոլորակների շքերթի և Պերսեիդների ամենամյա ասուպային հոսքի պիկի հետ՝ ստեղծելով աննախադեպ տեսարան, որին պատրաստվում են թե՛ պրոֆեսիոնալ հետազոտողները, թե՛ աստղագիտության սիրահարները։
Անդրատլանտյան ստվեր. լրիվության փուլի հետագիծը
Լուսնի ստվերը (ումբրա) մոտ մեկուկես ժամում կանցնի իր տրանսատլանտյան երկար ուղին, որի մեծ մասը տարածվում է Ատլանտյան օվկիանոսի անմարդաբնակ ջրերի վրայով։ Ըստ աստղագիտական հաշվարկների՝ լրիվ խավարման առավելագույն տևողությունը՝ մինչև 2 րոպե 18 վայրկյան, կարձանագրվի Իսլանդիայի արևմտյան ափերի մոտ։ Երբ ստվերը հասնի Պորտուգալիայի մի փոքր հատվածին և Իսպանիայի մայրցամաքային տարածքին՝ մայրամուտին մոտ, լրիվության տևողությունը կկրճատվի՝ հասնելով մոտ մեկ րոպեի։
Չնայած միայն լրիվության գոտում գտնվողները կկարողանան տեսնել Արեգակի պսակը, հարյուր միլիոնավոր մարդիկ ամբողջ աշխարհում հնարավորություն կունենան հետևելու մասնակի խավարմանը։ Մասնակի ստվերը կտարածվի մինչև Ալյասկա և Սիբիր՝ ընդգրկելով Կանադան, ԱՄՆ-ի հյուսիսային նահանգները, Եվրոպայի մեծ մասը և Արևմտյան Աֆրիկան։ Օրինակ՝ Դուբլինում Արեգակի սկավառակը կծածկվի 94%-ով, Օսլոյում՝ 83%-ով, Մոնրեալում՝ 18%-ով, իսկ Նյու Յորքում՝ 9%-ով։ Աստղագետները հիշեցնում են, որ նույնիսկ Արեգակի չնչին մասնակի ծածկման դեպքում հատուկ պաշտպանիչ ակնոցների կիրառումը պարտադիր է։
Գիտական փորձարկումներ. բարձրադիր օդապարիկներ և գերձայնային թռիչքներ
Գիտական հանրության համար լրիվ խավարման այդ կարճ րոպեները բացառիկ հնարավորություն են ընձեռում ուսումնասիրելու Արեգակի պսակը (արտաքին մթնոլորտը) և դրա ազդեցությունը Երկրի իոնոսֆերայի վրա։ Մի շարք պետական և միջազգային ծրագրեր արդեն իսկ նախապատրաստական աշխատանքներ են տանում։ Նախագծերից մեկը, որը ֆինանսավորվում է NASA-ի կողմից և ղեկավարվում Մոնտանայի պետական համալսարանի գիտնական Անժելա Դե Ժարդենի կողմից, նախատեսում է Իսպանիայից և Իսլանդիայից բաց թողնել ավելի քան 60 բարձրադիր օդապարիկներ՝ լուսնի սառը ստվերի անցման ժամանակ մթնոլորտային ճնշման և ջերմաստիճանի անկման փոփոխություններն արձանագրելու համար։
Միևնույն ժամանակ, Հարավարևմտյան հետազոտական ինստիտուտը (Southwest Research Institute) կազմակերպում է օդային դիտարկումների հատուկ առաքելություն։ Հետազոտող Ամիր Կասպիի գլխավորությամբ թիմը կօգտագործի NASA-ի բարձրադիր հետազոտական ինքնաթիռը, որը հագեցած է չորս մասնագիտացված տեսախցիկներով։ Ժամում 460 մղոն արագությամբ ընթանալով ստվերի հետագծով՝ ինքնաթիռը թույլ կտա երկարաձգել լրիվության փուլը օդում մինչև գրեթե երեք րոպե՝ հնարավորություն տալով ստանալ Արեգակի պսակի հազարավոր բարձրորակ պատկերներ ինը տարբեր ալիքային տիրույթներում։ «Թեև խավարումը կարճ է տևում, այն անփոխարինելի գիտական արժեք ունի»,— նշել է Կասպին։
Եվրոպական տիեզերական գործակալությունը (ESA) նույնպես կարևոր դերակատարում ունի. այն կազմակերպելու է ուղիղ հեռարձակում Իսպանիայի Խավալամբրեի աստղաֆիզիկական աստղադիտարանից (Astrophysical Observatory of Javalambre) և հանրային միջոցառում Լեոն քաղաքում։ ESA-ի գիտական տնօրեն Քերոլ Մանդելը նշել է, որ սա ոչ միայն գիտական պահ է, այլև «մարդկային խորը կապ Երկրի վրա կանգնած մարդու և տիեզերքի միջև»։ Թեև ESA-ի «Պրոբա-3» (Proba-3) արհեստական խավարումներ ստեղծող արբանյակային զույգը տիեզերքից լրիվ խավարումը դիտելու համար անհարմար ուղեծրում կլինի, այն կփորձի արձանագրել երևույթի նախնական և ավարտական փուլերը։
Իսպանիայի երկնային «եռախաղը» և պատմական համատեքստը
2026 թվականի օգոստոսի խավարումը պատմական մեծ նշանակություն ունի Իսպանիայի համար։ Մայրցամաքային Իսպանիայում վերջին լրիվ խավարումը տեղի է ունեցել 1912 թվականին՝ Տիտանիկի խորտակումից ընդամենը երկու օր առաջ։ Քանի որ այդ իրադարձությունը հիբրիդային խավարում էր և տևել է ընդամենը մի քանի վայրկյան, որոշ պատմաբաններ ու աստղագետներ 1905 թվականն են համարում երկրում իրական, երկարատև լրիվ խավարման վերջին տարեթիվը։
2026 թվականի իրադարձությունը սկիզբ է դնում Պիրենեյան թերակղզում երկնային երևույթների արագ հաջորդականությանը։ Ընդամենը մեկ տարի անց՝ 2027 թվականի օգոստոսի 2-ին, բացառիկ երկարատև լրիվ խավարում կանցնի հարավային Իսպանիայով, Հյուսիսային Աֆրիկայով և Մերձավոր Արևելքով՝ ապահովելով մինչև 6 րոպե 23 վայրկյան լրիվություն։ Իսկ արդեն 2028 թվականի հունվարի 26-ին տեղի կունենա օղակաձև խավարում՝ եզրափակելով Իսպանիայի երկնային «եռախաղը» ընդամենը 18 ամսվա ընթացքում։ ESA-ի ներկայացուցիչները սա որակել են որպես բացառիկ երկրաչափական պատահականություն։
Բազմակի երկնային երևույթներ. մոլորակներ, ասուպներ և բևեռափայլ
Բացի բուն խավարումից, 2026թ. օգոստոսի 12-ը խոստանում է երկնային այլ տեսարանների համադրություն։ Խավարումից ժամեր առաջ՝ վաղ առավոտյան, դիտորդները կկարողանան ականատես լինել վեց մոլորակների շքերթին, որոնք արշալույսից առաջ կձևավորեն տեսանելի աղեղ երկնակամարում։ Իսկ արդեն ուշ երեկոյան, նորալուսնի մութ երկնքում իր ակտիվության գագաթնակետին կհասնի Պերսեիդների ասուպային հոսքը՝ մեծացնելով խավարման ֆոնին վառ երկնաքարերի անցման հավանականությունը։
Փորձառու աստղագետներն ու քարտեզագիրները պատրաստվում են նաև այլ հազվագյուտ երևույթների որսի։ Աստղագիտական քարտեզների հեղինակ Մայքլ Զայլերը ծրագրում է իր 13-րդ լրիվ խավարումը դիտել Գրենլանդիայի ֆյորդերից մեկում գտնվող զբոսանավից։ Նա նպատակ ունի տեսախցիկներն ուղղել դեպի հյուսիս՝ փորձելով լրիվ խավարման մթության ընթացքում ֆիքսել բևեռափայլի (Aurora Borealis) հնարավոր դրսևորումները։ Հաշվի առնելով այդ շրջանում Արեգակի ակտիվ փուլը՝ գիտնականները չեն բացառում նման համակցված երևույթի հնարավորությունը։
Մինչ գիտական ինստիտուտներն ու տեղական զբոսաշրջային կազմակերպությունները հստակեցնում են իրենց ծրագրերը, 2026 թվականի օգոստոսի խավարումը մնում է որպես մթնոլորտային բարդ գիտության և մարդկային անսահման հիացմունքի յուրօրինակ միախառնում, որը հնարավորություն կտա ավելի խորությամբ հասկանալու մեր տիեզերական հարևանությունը։