Արյունոտ Կիրակիի վերադարձը․ Հին վերքերը նորից բացվում են
«Արյունոտ Կիրակիի» զոհերի ընտանիքների համար ժամանակը երբեք չի բուժել վերքերը։ Ավելի քան հիսուն տարի է անցել այն օրվանից, երբ բրիտանական զինվորները կրակ բացեցին անզեն ցուցարարների վրա Դերիում՝ Հյուսիսային Իռլանդիայում, որի հետևանքով տասներեք մարդ զոհվեց, բազմաթիվ մարդիկ վիրավորվեցին։ 1972 թվականի հունվարի 30-ը մնաց որպես խոր սպի՝ ժողովրդի և ազգի հավաքական հիշողության մեջ, շարունակելով պառակտել հասարակությունը՝ մեղավորության և արդարության հարցերում։
Դերիի փողոցներից՝ դատարանի դահլիճ
Այս շաբաթ երկար սպասված պատասխանատվության պահանջը շրջադարձային պահ ապրեց։ Առաջին անգամ բրիտանացի զինծառայողը կանգնում է դատարանի առաջ՝ մեղադրվելով այդ ճակատագրական Կիրակիի սպանությունների համար։ Ինչպես ընդգծում է Al Jazeera-ն, զոհերի ընտանիքների համար սա երկար տարիներ շարունակվող պայքարի արդյունք է․ պահ, երբ իրավական համակարգը վերջապես պետք է առերեսվի անցյալի հետ, այլևս չթաքնվելով պաշտոնական վարկածների կամ ժամանակի հոսքի հետևում։
Տարիներ շարունակ տուժածների ընտանիքները մեղադրում էին իշխանություններին սպանությունները թաքցնելու մեջ՝ հղում անելով նախնական հետաքննություններին, որոնք արդարացնում էին զինվորներին և մեղքը բարդում ցուցարարների վրա։ Միայն տարիներ տևած պայքարից հետո, և հատկապես 2010-ին հրապարակված Սավիլիի հետաքննության արդյունքում, որը եզրակացրել էր, որ կրակոցները «չարդարացված և անարդարացվող» էին, հնարավոր դարձավ քրեական հետապնդումը։ Այժմ, երբ զինվորն արդեն դատարանի դահլիճում է, Դերիի փողոցներում հույսերն ու անհանգստությունը խառնվել են իրար։ Կարո՞ղ է մեկ դատավարությունը բավարարել տարիներ շարունակ մերժված արդարության պահանջը։
Հիշողություն, բողոք ու պատասխանատվության քաղաքականություն
Դատավարությունը տեղի է ունենում մի աշխարհում, որտեղ «Արյունոտ Կիրակին» շարունակում է ազդել քաղաքականության ու բողոքի դաշտի վրա։ Այն համընկնում է այն պահի հետ, երբ աշխարհում տարբեր տեղերում՝ սկսած Քիտոյից մինչև եվրոպական քաղաքներ, զանգվածային ցույցերն ուղեկցվում են ուժի կիրառմամբ։ Այս շաբաթ, օրինակ, հազարավոր մարդիկ բախվեցին ոստիկանության հետ Էկվադորի Քիտո քաղաքում՝ կառավարության կողմից վառելիքի սուբսիդիաների վերացման որոշումից հետո, ինչը առաջացրեց զայրույթ և ուժային բախումներ։ Պետության արձագանքը՝ արցունքաբեր գազ, պայթուցիկներ և արտակարգ դրություն, ցույց է տալիս, որ նույնիսկ այսօր բողոքի և ճնշման սահմանը չափազանց բարակ է (Euronews)։
Հյուսիսային Իռլանդիայում շատերի համար «Արյունոտ Կիրակիի» դատավարությունը մեկ զինծառայողի ճակատագրից ավելին է։ Դա փորձություն է՝ արդյո՞ք ժողովրդավարական հասարակությունները կարող են առերեսվել իրենց բռնության պատմության հետ, ճանաչել տուժածների ցավը և պատասխանատվության ենթարկել ուժային կառույցներին։ Զոհերի ընտանիքներն ընդգծում են՝ իրենց պայքարը վրեժի համար չէ, այլ՝ ճանաչման ու ճշմարտության։
Արդարություն կես դար անց․ խորհրդանիշ և թերահավատություն
Այս դատավարության խորհրդանշական նշանակությունը անժխտելի է։ Զոհերի ընտանիքների համար սա՝ թեկուզ ուշացած, բայց արժանապատվության ու հանգստության քայլ է։ Բրիտանական պետության համար՝ հիշեցում, որ պաշտոնական ճշմարտությունները կարող են վիճարկվել, իսկ արդարության ձգտումը ժամանակի ընթացքում չի մարում։ Այնուամենայնիվ, թերահավատությունը մնում է։ Ոմանք հարցնում են՝ կարո՞ղ է մեկ դատավճիռը հավասարակշռել արդարության կշեռքը։ Մյուսները զգուշացնում են, որ հին վերքերը բացելը կարող է վտանգավոր լինել մի տարածաշրջանում, որտեղ խաղաղությունը դեռ փխրուն է, իսկ քաղաքական բաժանարար գծերը՝ խոր։
Դիտորդները նշում են, որ ամբողջ աշխարհում բողոքի շարժումները հաճախ բխում են պետական բռնության և անպատժելիության դեմ դժգոհություններից։ Անցյալի ու ներկայի զուգահեռները ակնհայտ են։ Էկվադորում կառավարության՝ դիզվառելիքի սուբսիդիաների վերացման որոշումը, որն արժեքը բարձրացրել է մեկ գալոնի համար մինչև 2.80 դոլար, առաջացրել է զանգվածային բողոքի ալիք, ուժային կառույցների կոշտ արձագանք և արտակարգ դրություն՝ հիշեցնելով բազմաթիվ պատմական ապստամբություններ։
Պատմությունը ցույց է տալիս, որ բողոքի շարժումների ճնշումը առանց դրանց հիմքում ընկած պատճառների լուծման հազվադեպ է հանգեցնում երկարատև խաղաղության։ «Արյունոտ Կիրակիի» դասերը և արդարության համար տարիներ տևած պայքարը արդիական են աշխարհի ցանկացած անկյունում։
Դասեր անցյալից և չպատասխանված հարցեր
Քանի դեռ դատավարությունը շարունակվում է, ամբողջ աշխարհը սպասում է ոչ միայն դատավճռին, այլև այն հարցին, թե ինչպե՞ս կարող են հասարակությունները առերեսվել իրենց պատմության բռնությանը։ Զոհերի ընտանիքների ճանապարհը Դերիի արյունոտ փողոցներից մինչև դատարանի դահլիճ նշանավորվել է հաստատակամությամբ, համերաշխությամբ ու ճշմարտությունը բացահայտելու վճռականությամբ։
Արդյոք այս դատավարությունը կբերի նրանց սպասած արդարությունը՝ դեռևս անհայտ է։ Բայց մի բան հստակ է․ «Արյունոտ Կիրակին» պարզապես պատմության էջ չէ։ Դա կենդանի թեմա է, քննարկումների առանցք՝ իշխանության, բողոքի ու արդարության իմաստի մասին՝ փոփոխվող աշխարհում։
Բրիտանացի զինծառայողի դատավարությունը «Արյունոտ Կիրակիի» գործով պարզապես իրավական գործընթաց չէ․ դա անցյալի հետ առերեսվելու փորձ է, որը կփորձարկի ինստիտուտների կարողությունը՝ ապահովելու ճշմարտությունն ու պատասխանատվությունը նույնիսկ տասնամյակներ անց։ Երբ նոր բողոքներ են բռնկվում ողջ աշխարհում, Դերիի դասերը շարունակում են հնչել որպես լռության գնի և արդարության պահանջի հիշեցում։