COP30 Բրազիլիայում․ Լուլայի էկոլոգիական երկվությունները և բնիկների ձայները՝ համաշխարհային կլիմայական քննարկումների կենտրոնում

Բրազիլիայի կլիմայական պահը․ COP30-ը Բելեմում

Համաշխարհային ուշադրությունը կենտրոնացած է Բելեմի վրա, որտեղ մեկնարկում է COP30 կլիմայական գագաթաժողովը՝ համախմբելով առաջնորդներին, ակտիվիստներին ու փորձագետներին աշխարհի տարբեր անկյուններից։ Այս բանակցությունների կենտրոնում է Բրազիլիայի նախագահ Լուիս Ինասիո Լուլա դա Սիլվան, որի էկոլոգիական ժառանգությունն ընդգրկուն է և լի երկվություններով։ Լուլան ընտրեց Բելեմը՝ Ամազոնի խորքում գտնվող քաղաքը, որպեսզի ներկայացնի անտառի կարևորությունը կլիմայական փոփոխությունների դեմ պայքարում։ Սակայն ստեղծված մթնոլորտը նույնքան բարդ է, որքան հենց անտառը։

Լուլայի էկոլոգիական ժառանգությունը՝ քննադատության ներքո

Լուլայի համար COP30-ը պարզապես միջազգային համաժողով չէ․ դա հանրային գնահատում է իր կառավարության բնապահպանական մոտեցումների։ Չնայած Լուլան ներկայացնում է Բրազիլիան որպես կլիմայական դիվանագիտության առաջատար, նրա գործելաոճը լի է դժվարին ընտրություններով։ Նրա նախաձեռնած «Հարավային Անտառները Հավերժ» հիմնադրամը, որը նախատեսված էր անտառների պահպանության ֆինանսավորման համար, սկզբնական 25 միլիարդ դոլարից կրճատվել է 60 տոկոսով, և միայն մի քանի երկրներ են նշանակալի աջակցություն ցուցաբերել (Bloomberg)։

Տնտեսական տեսանկյունից Լուլան պնդում է, որ նավթի հորատումը և ապրանքային գյուղատնտեսության ընդլայնումը անհրաժեշտ են էներգետիկ անցման ֆինանսավորման համար։ Այս դիրքորոշումը առաջացրել է քննադատություններ, հատկապես այն բանից հետո, երբ պետական Petroleo Brasileiro SA-ին թույլատրվեց նավթի որոնումներ իրականացնել Ամազոնի գետաբերանի մոտ։ Քաղաքական դիտորդ Կառլոս Մելոն նշում է․ «Լուլան ունի այս երկակիությունը․ նա միաժամանակ խոսում է պահպանության մասին, սակայն չի հրաժարվում աճի ավելի արագ տեմպերից՝ հիմնված հանածո էներգիայի վրա»։

Այս հակասությունները արտահայտվում են կոնկրետ քաղաքական որոշումներում։ Լուլան հավանություն է տվել BR-319 մայրուղու ասֆալտապատմանը, որը կանցնի 900 կմ երկարությամբ՝ հիմնականում չվնասված անտառի միջով։ Գյուղատնտեսությունը, որն այս նախագծի հիմնական շահառուն է, նաև մեծ արտանետումների աղբյուր է՝ հիմնականում բազում անասնագլխաքանակի պատճառով։ «Կլիմայի Դիտարան»-ի միջազգային քաղաքականության համակարգող Կլաուդիո Անջելոն ընդգծում է, որ այս ոլորտը կայուն անվանելը «մտավոր անազնվություն» կլիներ։

Բնիկ առաջնորդությունը՝ Ամազոնի սիրտը

Եթե Ամազոնը մոլորակի թոքերն է, ապա նրա բնիկ ժողովուրդները՝ սիրտը։ Բրազիլիայի բնիկ ժողովուրդների հարցերով առաջին նախարար Սոնյա Գուաժաժարան բացահայտ ասում է․ «Առանց բնիկ ժողովուրդների, մարդկության ապագա չկա»։ Գուաժաժարան, որը Գուաժաժա-Տենետեհարա ազգի ներկայացուցիչ է, ընդգծում է, որ բնիկ համայնքները ոչ միայն անտառի ամենամեծ պահապաններն են, այլ նաև առաջինն են տուժում կլիմայական աղետներից (AFP)։

Բրազիլիան ունի 1,7 միլիոն բնիկ բնակիչ՝ 391 էթնիկ խմբերից, որոնք խոսում են 295 լեզվով։ Նրանց տարածքներում պահպանվում են մաքուր ջուր, կենսաբազմազանություն և թունաքիմիկատներից զերծ սնունդ։ Սակայն կառավարության ջանքերը՝ ընդլայնելու բնիկ ռեզերվները, արգելափակվել են պահպանողական խորհրդարանի կողմից, որը սահմանափակում է ավանդական հողերի ճանաչումը։ Չնայած այս դժվարություններին, COP30-ը շրջադարձային պահ է։ Գուաժաժարան նշում է, որ սա լինելու է «բնիկների մասնակցության առումով լավագույն COP»-ը, ընդգծելով, որ ներառումն ու ներկայացվածությունը էապես աճել են 2009 թվականի իր առաջին COP-ից հետո։

Բնիկների ձայները այլևս խորհրդանշական չեն, այլ՝ անհրաժեշտ։ Գագաթաժողովի ղեկավարները բազմիցս ընդգծել են բնիկ նախաձեռնությունների ֆինանսավորման և տարածքների պաշտպանության կարևորությունը՝ ընդունելով, որ նրանց պահապանությունն էկոհամակարգի հավասարակշռության համար կենսական նշանակություն ունի։

Բրազիլացիների կարծիքը՝ կլիմայի և աճի միջև

Ներքին հարթակում Լուլան բախվում է դժգոհության։ AtlasIntel-ի հարցման համաձայն՝ 56% բրազիլացիներից դժգոհ են նրա բնապահպանական աշխատանքից, իսկ 35%-ը դրական են գնահատում։ Երկիրը բաժանված է․ 51% -ը կարծում է, որ պետք է առաջնահերթություն տալ բնապահպանությանը, նույնիսկ եթե դա դանդաղեցնի տնտեսական աճը, մինչդեռ 49%-ը կարևորում է տնտեսությունը։

Այս պառակտումը արտացոլում է COP30-ի հիմնական հարցը․ ինչպես կարող է Բրազիլիան (և ամբողջ աշխարհը) համատեղել կլիմայական արագ արձագանքը տնտեսական պահանջների հետ?

Համաշխարհային մասշտաբներ․ ժամանակի դեմ մրցավազք

Բելեմում հավաքված համաշխարհային առաջնորդները գիտակցում են, որ ժամանակը սուղ է։ Մոլորակը այս տարի մոտենում է պատմական բարձր ջերմաստիճանի, իսկ հարմարման ֆինանսավորման բացերը մեծ են։ ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագիրը զգուշացնում է, որ Փարիզյան համաձայնագրի ամենամեծ նպատակը՝ մինչև 1,5°C տաքացման սահմանը, կարող է խախտվել այս տասնամյակում։ Սակայն որոշ հույսեր կան․ BloombergNEF-ը հայտնում է, որ էներգետիկ անցման տարեկան ներդրումները 2024-ին գերազանցել են 2 տրիլիոն դոլարը, ինչը կրկնակի աճ է 2020-ի համեմատ։

Փարիզյան համաձայնագրի հեղինակներից Լորանս Տուբիանան ասում է․ «Ոչ ոք չի կարող լուծել կլիմայական փոփոխությունը, արդեն ուշ է դրա համար։ Բայց կարող ենք խուսափել ամենավատից»։ Տեխնոլոգիայի արագ զարգացումը և ծախսերի նվազեցումը դրական են, սակայն փոփոխությունների տեմպը դեռ չի համապատասխանում աճող ճգնաժամին։

Մարտահրավերներ և հնարավորություններ

COP30-ի ընթացքում Բելեմի սահմանափակ ենթակառուցվածքով 50.000 մասնակիցների հյուրընկալումը բարդ գործ է։ Լուլան նույնպես մնալու է նավի վրա, ինչպես հազարավոր այլ մասնակիցներ։ Բայց գործնական դժվարություններից բացի, գագաթաժողովի արդյունքները կախված կլինեն նրանից, թե արդյոք առաջնորդները կկարողանան անցնել խոստումներից կոնկրետ քայլերի։

Բրազիլիայի դիվանագիտական հաջողությունը՝ Եվրամիության և Չինաստանի միացումը ածխածնի շուկաների համագործակցության նախաձեռնությանը, դրական քայլ է։ Անտառային հիմնադրամի նախնական ներդրումը հասել է 5,5 միլիարդ դոլարի՝ դա սկիզբ է, բայց դեռ բավարար չէ։ Միաժամանակ, Բրազիլիայի որոշումը՝ նավթի շահույթներից էներգետիկ անցման հիմնադրամ ստեղծելու, արտացոլում է այն դժվարին ընտրությունները, որոնց բախվում են բոլոր երկրները՝ կլիմայական ճգնաժամի պայմաններում։

Ապագայի ճանապարհը․ հնարավո՞ր է համաձայնություն

Յուրաքանչյուր COP համաժողով համաձայնության փորձ է։ Միշտ կա վտանգ, որ տարբերությունները՝ զարգացած և զարգացող երկրների, տնտեսական և բնապահպանական առաջնահերթությունների միջև, կարող են խոչընդոտել առաջընթացը։ Բելեմի ձայները՝ Լուլայից մինչև Գուաժաժարան, ներկայացնում են իրական մարտահրավերները․ Ամազոնի ապագան, բնիկ համայնքների ճակատագիրը և մոլորակի կայուն զարգացման ուղին։

Գագաթաժողովի մեկնարկին աշխարհը սպասում է ոչ միայն խոստումներին, այլ՝ կոնկրետ քայլերին։ COP30-ը դառնալո՞ւ է շրջադարձային պահ, թե՞ հերթական բաց թողնված հնարավորություն:

Վերլուծություն․ COP30-ի մեկնարկը Բրազիլիայում ընդգծում է կլիմայական առաջնորդության բարդությունները, որտեղ հավակնությունները, տնտեսական անհրաժեշտությունները և սոցիալական արդարությունը փոխհատվում են։ Լուլայի խառն ժառանգությունն ու բնիկների ձայների աճող ազդեցությունը ցույց են տալիս, որ իրական առաջընթացը պահանջում է ոչ միայն համարձակ պարտավորություններ, այլ նաև ազնիվ գնահատում այն հակասությունների, որոնք բնորոշ են թե՛ Բրազիլիային, թե՛ գլոբալ կլիմայական շարժմանը։