Ֆրանսիայի մրցակցության մարմինը՝ Autorité de la concurrence-ը, 2026 թվականի հուլիսի 17-ին հրապարակված թիվ 26-A-05 կարծիքում զգուշացնում է, որ ինքնավար AI գործակալների շուկան արագորեն կենտրոնանում է մի քանի խոշոր տեխնոլոգիական ընկերությունների շուրջ։ Ըստ մարմնի գնահատականի՝ OpenAI-ը, Google-ը և Anthropic-ը միասին վերահսկում են AI գործակալների համաշխարհային օգտագործման ավելի քան 84%-ը, ինչը կարող է երկարաժամկետ ռիսկեր ստեղծել մրցակցության, օգտատերերի ընտրության և առցանց առևտրի համար։
Զեկույցի կենտրոնում այն անցումն է, երբ պարզ չաթբոթերը վերածվում են գործակալների, որոնք կարող են որոնել, համեմատել, առաջարկել, ամրագրել կամ գնում կատարել օգտատիրոջ անունից։ Այդ փոփոխությունը շուկայի համար կարևոր է, քանի որ օգտատերը կարող է ավելի քիչ տեսնել բաց համացանցը և ավելի շատ կախված լինել այն աղբյուրներից, որոնք ընտրում է իր AI գործակալը։ Հենց այստեղ է կարգավորիչը տեսնում «դարպասային» ռիսկ՝ երբ մի քանի պլատֆորմներ որոշում են, թե որ վաճառողը, լրատվամիջոցը կամ ծառայությունն է տեսանելի դառնում օգտատիրոջ համար։
Ֆրանսիական մարմինը նշում է, որ AI մոդելներ ստեղծելը տեխնիկապես ավելի հասանելի է դարձել, սակայն մասշտաբային աճը շարունակում է կախված մնալ տվյալներից, ինտեգրումներից, հարթակային դիրքերից և մեծ ենթակառուցվածքային ծախսերից։ Այդ պատճառով շուկայի ուժը միայն մոդելի որակով չի որոշվում։ Կարևոր են նաև բրաուզերի, օպերացիոն համակարգի, ամպային ծառայության, վճարային հոսքի և առևտրային գործընկերների վերահսկումը։
Մարմինը հատուկ ուշադրություն է դարձնում այն բանին, որ խոշոր ինտեգրված ընկերությունները կարող են իրենց դիրքը ամրապնդել ոչ թե մեկ առանձին ծառայության, այլ ամբողջ էկոհամակարգի միջոցով։ Եթե AI գործակալը նախապես տեղադրված է հարթակում, ունի սեփական տվյալների հասանելիություն և ուղղորդում է գնումների կամ որոնման ճանապարհը, փոքր մրցակիցների համար դժվար է հավասար պայմաններով հասնել օգտատիրոջը։ Սա հատկապես զգայուն է առցանց առևտրի համար, որտեղ տեսանելիությունը հաճախ որոշում է եկամուտը։
Զեկույցում ներկայացված փորձարկումը նույնպես կարևոր ազդակ է։ 2026 թվականի մայիսին մարմինը 550 հարց է ուղղել ChatGPT-ին և Gemini-ին՝ հասկանալու, թե ինչպես են գործակալները ընտրում և ներկայացնում աղբյուրները։ Արդյունքները ցույց են տվել տարբեր մոտեցումներ․ ChatGPT-ն որոշ հարցերում ավելի հաճախ հղում է կատարել Reddit-ին, իսկ Gemini-ն՝ Idealo-ի և Cdiscount-ի նման աղբյուրների։ Կարգավորիչի համար սա ոչ միայն տեխնիկական տարբերություն է, այլ թափանցիկության հարց․ օգտատերը միշտ չի հասկանում, թե ինչու է մի աղբյուր հայտնվում, իսկ մյուսը՝ ոչ։
Մարմինը չի հայտարարել, որ նշված ընկերությունները խախտել են օրենքը։ Փոխարենը այն ներկայացնում է նախազգուշացում՝ շուկան դեռ ձևավորման փուլում է, և մրցակցային կանոնները պետք է կիրառվեն մինչև կախվածությունը դառնա դժվար շրջելի։ Այդ պատճառով զեկույցը շեշտում է ԵՄ AI ակտի, թվային շուկաների մասին օրենքի (DMA) և տվյալների մասին օրենքի լիարժեք կիրառման անհրաժեշտությունը։
Եվրոպական կարգավորողների համար այս հարցը միայն տեխնոլոգիական չէ։ Եթե AI գործակալները դառնան որոնման, գնումների և ծառայությունների հիմնական միջնորդը, ապա մրցակցությունը կտեղափոխվի այն մակարդակ, որտեղ օգտատերը նույնիսկ չի տեսնում բոլոր հնարավոր ընտրությունները։ Այդ դեպքում պլատֆորմի կանխադրված կարգավորումները, տվյալների հասանելիությունը և առևտրային պայմանագրերը կարող են նույնքան կարևոր դառնալ, որքան արտադրանքի որակը կամ գինը։
Փոքր ընկերությունների և անկախ կայքերի համար ռիսկը առավել գործնական է։ Եթե հաճախորդների հոսքը կախված է AI գործակալի առաջարկից, ապա շուկա մտնելը կպահանջի ոչ միայն լավ ծառայություն, այլ նաև տեխնիկական ինտեգրում և վստահելիություն այդ գործակալների համար։ Սա կարող է ուժեղացնել արդեն մեծ ընկերություններին և դժվարացնել նոր խաղացողների աճը։
Հայաստանի նման փոքր շուկաների համար պատմության կարևորությունը նույնպես ակնհայտ է։ AI գործիքները կարող են արագացնել բիզնեսը, կրթությունը և ծառայությունների թվայնացումը, բայց միաժամանակ կարող են խորացնել կախվածությունը մի քանի արտաքին հարթակներից։ Այդ պատճառով նման կարգավորիչ զեկույցները կարևոր են ոչ միայն Ֆրանսիայի կամ ԵՄ-ի համար, այլև այն երկրների, որոնք պետք է որոշեն՝ ինչպես օգտվել AI հնարավորություններից՝ չկորցնելով մրցակցային և տվյալային ինքնուրույնությունը։