Աճող լարվածություն․ Իրանի միջուկային ծրագիրն ու միջազգային բանակցությունները

Իրանի միջուկային ծրագիրը կրկին հայտնվել է միջազգային քաղաքականության կենտրոնում՝ կապված ռազմական բախումների, ուրանի հարստացման և ԱՄՆ-ի հետ դիվանագիտական բանակցությունների վերսկսման հնարավորության հետ։ Լարվածության աճը հաջորդեց ամերիկյան ուղղակի հարվածներին Իրանի միջուկային օբյեկտներին և 12-օրյա պատերազմին Իսրայելի հետ, ինչը հանգեցրեց միջազգային կոչերին՝ ուղղված երկխոսության և լարվածության նվազեցմանը։

ԱՄՆ-ի օդային հարվածներն ու դրանց հետևանքները

Իրադրությունը զգալիորեն սրվեց հունիսին, երբ ԱՄՆ-ը, նախագահ Դոնալդ Թրամփի հրահանգով, աննախադեպ օդային հարվածներ հասցրեց Իրանի միջուկային օբյեկտներին, ներառյալ Ֆորդոյի կարևորագույն կայանը։ Օգտագործելով GBU-57 բունկերային ռումբեր, այս հարվածները մեծ վնաս հասցրեցին Իրանի միջուկային ենթակառուցվածքներին։ Իրանի փոխարտգործնախարար Մաջիդ Թախտ-Ռավանչին հարվածները բնութագրել է որպես «լուրջ վնաս» երկրի միջուկային ծրագրին։ Այս հարվածները նաև նշանավորեցին ԱՄՆ-ի առաջին ուղղակի ռազմական գործողությունը Իրանի դեմ՝ էլ ավելի սրելով երկու երկրների միջև արդեն իսկ լարված հարաբերությունները։

Պատասխանելով այս հարվածներին՝ Իրանը հրթիռային հարվածներ հասցրեց ԱՄՆ-ի ռազմական բազաներին Քաթարում և Իսրայելի քաղաքներին, ներառյալ Թել Ավիվը։ Մինչդեռ ամերիկյան օբյեկտներին հասցված հարվածները նվազագույն զոհեր առաջացրեցին, Իսրայելի վրա հարձակման հետևանքով 38 մարդ զոհվեց՝ ըստ իսրայելական պաշտոնական տվյալների։ Իրանը, սակայն, շատ ավելի բարձր թվեր է ներկայացնում իր տարածքում իսրայելական հարվածների հետևանքով՝ հայտարարելով մոտ 1000 զոհերի, այդ թվում՝ 38 երեխայի մասին։ ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ կնքված հրադադարը պահպանվում է հունիսի վերջից, թեև իրավիճակը շարունակում է մնալ լարված։

Ուրանի հարստացում և միջազգային մտահոգություններ

Չնայած ռազմական վնասներին՝ Իրանը հաստատակամորեն շարունակում է ուրանի հարստացման աշխատանքները։ Թախտ-Ռավանչիի խոսքով՝ Իրանը մտադիր չէ դադարեցնել հարստացումը՝ պնդելով իր իրավունքները՝ համաձայն Միջուկային զենքի չտարածման պայմանագրի (NPT), զարգացնել միջուկային էներգիան խաղաղ նպատակներով։ Սակայն ուրանի հարստացումը մինչև 60%՝ գրեթե զենքի համար անհրաժեշտ մակարդակին մոտ, մեծ մտահոգություններ է առաջացրել Միջազգային միջուկային էներգիայի գործակալության (IAEA) և այլ վերահսկողական կազմակերպությունների շրջանում։

Բացի այդ, ենթադրություններ են առաջացել Իրանի բարձր հարստացված ուրանի պաշարների գտնվելու վայրի վերաբերյալ։ ԱՄՆ-ի օդային հարվածներից հետո IAEA-ի ղեկավար Ռաֆայել Գրոսսին ենթադրել է, որ նյութերից մի մասը կարող էր տեղափոխվել, թեև իրանցի պաշտոնյաները չեն հաստատել կամ հերքել այս պնդումները։ Այս անորոշությունը էլ ավելի է բարդացնում միջազգային հանրության ջանքերը՝ ուղղված Իրանի միջուկային գործունեության մոնիտորինգին։

Դիվանագիտական հնարավորություններ. Օսլոյի բանակցությունները

Լարվածության աճի ֆոնին կան դիվանագիտական ջերմացման որոշակի նշաններ։ Համաձայն հաղորդումների՝ Սպիտակ տան պատվիրակ Սթիվ Վիտքոֆը նախատեսում է հանդիպել Իրանի արտգործնախարար Աբբաս Արաղչիի հետ Օսլոյում հաջորդ շաբաթ՝ միջուկային բանակցությունների վերսկսման համար։ Թեև կողմերից ոչ մեկը պաշտոնապես չի հաստատել հանդիպումը, միջնորդական բանակցություններ Օմանի և Քաթարի ներկայացուցիչների մասնակցությամբ շարունակվում են 12-օրյա պատերազմի ավարտից ի վեր։

Օսլոյի բանակցությունները կարող են դառնալ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև վերջին ռազմական սրման հետևանքով առաջին ուղիղ երկխոսությունը։ Սակայն իրանցի պաշտոնյաները, ներառյալ Թախտ-Ռավանչին, շեշտել են, որ անհրաժեշտ են վստահության վերականգնման երաշխիքներ ԱՄՆ-ի կողմից, որպեսզի բանակցությունների ընթացքում չկիրառվի ռազմական ուժ։ «Մենք կողմ ենք դիվանագիտությանը և երկխոսությանը», – նշել է Թախտ-Ռավանչին, բայց հավելել է, որ անհրաժեշտ է վերականգնել վստահությունը՝ հաշվի առնելով տարիների լարվածությունը և 2015 թվականի համատեղ գործողությունների համապարփակ ծրագրից (JCPOA) ԱՄՆ-ի դուրս գալը։

Տարածաշրջանային և միջազգային ազդեցությունը

ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև լարվածությունը տարածվում է ոչ միայն այս երկու երկրների վրա, այլև ազդում տարածաշրջանային կայունության և համաշխարհային անվտանգության վրա։ Իսրայելը, որը Իրանը դիտարկում է որպես գոյաբանական սպառնալիք, եղել է զարգացող իրադարձությունների հիմնական դերակատարներից մեկը՝ հարվածներ հասցնելով իրանական թիրախներին։ Մինչդեռ Օմանը և Քաթարը հանդես են գալիս որպես միջնորդներ՝ ձգտելով կանխել լարվածության հետագա աճը։

Միջազգային մակարդակով իրավիճակը վերակենդանացրել է քննարկումները միջուկային զենքի տարածման դեմ պայքարի համար ռազմական միջամտությունների և դիվանագիտական լուծումների արդյունավետության շուրջ։ ՄԱԿ-ը և այլ միջազգային կազմակերպություններ շարունակում են կոչ անել խաղաղ լուծման՝ հորդորելով ԱՄՆ-ին և Իրանին առաջնահերթություն տալ երկխոսությանը՝ հակամարտության փոխարեն։

Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ զարգացող իրադարձությունները ընդգծում են ազգային ինքնիշխանության, համաշխարհային անվտանգության և դիվանագիտական ներգրավման միջև հավասարակշռության պահպանման բարդությունները։ Աշխարհը ուշադիր հետևում է, և Օսլոյում նախատեսվող բանակցությունների արդյունքները կարող են որոշել Իրանի և միջազգային հանրության միջև ապագա հարաբերությունների ընթացքը։