2025 թվականի հուլիսի 11-ին՝ պատմական քայլով, Քրդական աշխատավորական կուսակցությունը (PKK) սկսեց զինաթափման գործընթաց Իրաքի հյուսիսում, ինչը դիտվում է որպես Թուրքիայի պետության դեմ տասնամյակներ տևած ապստամբության ավարտի առաջին քայլ։ Դուկան քաղաքի մոտակայքում՝ Իրաքի ինքնավար Քուրդիստան տարածաշրջանում, տեղի ունեցած արարողությունը նշանավորեց PKK-ի ռազմավարության պատմական փոփոխությունը՝ զինված պայքարից անցում կատարելով ժողովրդավարական քաղաքականությանը։
Արարողությունը՝ խորհրդանշական սկիզբ
Զինաթափման միջոցառումը տեղի ունեցավ Սուլեյմանիյեի նահանգի լեռնային շրջաններում գտնվող քարանձավի մուտքի մոտ, որտեղ 30 PKK մարտիկներ, այդ թվում՝ կանայք, այրեցին իրենց զենքերը մեծ կաթսայում։ Խիստ պահպանվող միջոցառմանը, որին մասնակցում էին Թուրքիայի, Իրաքի և Քուրդիստանի տարածաշրջանային կառավարության ներկայացուցիչներ, ինչպես նաև Թուրքիայի Քրդամետ «Ժողովրդավարության և հավասարության կուսակցության» (DEM) անդամներ, ցուցադրվեց PKK-ի որոշումը զինաթափվելու վերաբերյալ։ Կուսակցության ավագ ներկայացուցիչ Բեսե Հոզաթը ընթերցեց հայտարարությունը՝ ընդգծելով ազատության և ժողովրդավարության հասնելու խաղաղ պայքարի հանձնառությունը։
Միջոցառումը ոգեշնչված էր PKK-ի բանտարկված առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանի տեսաուղերձից, որը կոչ էր անում կազմակերպությանը հրաժարվել զինված պայքարից և ընդունել քաղաքական լուծումներ։ 1999 թվականից Թուրքիայում ցմահ պատիժ կրող Օջալանը նշել էր․ «Ես հավատում եմ քաղաքականության և հասարակական խաղաղության ուժին, ոչ թե զենքերին»։ Նրա ուղերձը, որը հրապարակվեց շաբաթվա սկզբին, որոշիչ պահ դարձավ PKK-ին այս որոշմանը ուղղորդելու համար։
Պատմական համատեքստ՝ տասնամյակների հակամարտություն
PKK-ը, հիմնադրված 1978 թվականին, 1984 թվականից ի վեր զինված ապստամբություն է վարում Թուրքիայի դեմ՝ ի սկզբանե նպատակ ունենալով ստեղծել անկախ քրդական պետություն։ Ժամանակի ընթացքում խումբը իր պահանջները փոխեց՝ ձգտելով ինքնավարության և քրդերի իրավունքների ընդլայնմանը Թուրքիայի ներսում։ Հակամարտությունը խլել է ավելի քան 40,000 մարդու կյանք, որոնց մեծ մասը քրդեր են, և տարածվել է հարևան Իրաք և Սիրիա։ PKK-ը Թուրքիայի, ԱՄՆ-ի և Եվրոպական միության կողմից ճանաչված է որպես ահաբեկչական կազմակերպություն։
Անցյալում խաղաղության փորձերը ձախողվել են, վերջին անգամ՝ 2015 թվականին, ինչը հանգեցրեց բռնությունների վերականգնմանը։ Ներկա նախաձեռնությունը, որը ղեկավարում է Թուրքիայի ազգայնական առաջնորդ Դևլեթ Բահչելին և աջակցում նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, նպատակ ունի վերջնականապես ավարտին հասցնել հակամարտությունը։ Բահչելիի անսպասելի կոչը հաշտեցման 2024 թվականի վերջին նախապատրաստեց այս խոշոր իրադարձությունը։
Մարտահրավերներ և թերահավատություն
Թեև զինաթափման արարողությունը դրական քայլ է համարվում, դեռևս բազմաթիվ մարտահրավերներ կան։ Թուրքիայի պաշտոնյաները, այդ թվում՝ խորհրդարանի նախագահ Նուման Քուրթուլմուշը, ընդգծել են, որ գործընթացը դեռևս ավարտված չէ։ «Դեռ երկար ճանապարհ կա անցնելու՝ ավելի շատ զենքեր հավաքելու համար», – նշել է Քուրթուլմուշը՝ հավելելով, որ Թուրքիայի խորհրդարանը պատրաստվում է ստեղծել հանձնաժողով՝ վերահսկելու խաղաղության գործընթացը։
Բացի այդ, PKK-ը սահմանել է իր լիակատար զինաթափման պայմաններ, ներառյալ Օջալանի մեկուսացման ավարտը բանտում և նախկին մարտիկների ինտեգրումը Թուրքիայի քաղաքական համակարգում։ Քրդ ակտիվիստներն ու տեղահանված համայնքները ցուցաբերել են զգուշավոր լավատեսություն, բայց շեշտել են, որ անհրաժեշտ է, որպեսզի Թուրքիան ամբողջությամբ անդրադառնա քրդերի իրավունքներին։ Ինչպես Սուլեյմանիյեի քաղաքական ակտիվիստ Մոհամմադ Ալաան նշել է․ «Նպատակը այս քայլերի շարունակությունն է, և որ Թուրքիան նախաձեռնություն ցուցաբերի քրդ բանտարկյալներին ազատ արձակելու համար»։
Տարածաշրջանային ազդեցությունները
Զինաթափման գործընթացը կարող է ունենալ հեռահար ազդեցություն տարածաշրջանային կայունության վրա։ Թուրքիայի PKK-ի հետ հակամարտությունը տարածվել է Իրաք և Սիրիա, որտեղ PKK-ին առնչվող խմբերը, ինչպես օրինակ Սիրիայի դեմոկրատական ուժերը (SDF), կարևոր դեր են խաղում։ ԱՄՆ-ը SDF-ը դիտում է որպես Իսլամական պետության դեմ պայքարում առանցքային դաշնակից, մինչդեռ Թուրքիան նրանց համարում է անվտանգության սպառնալիք։ PKK-ի հարցի լուծումը կարող է ճանապարհ հարթել ավելի լայն տարածաշրջանային համագործակցության և լարվածության նվազեցման համար։
Տնտեսական օգուտներ նույնպես են սպասվում։ Թուրքիայի քաղաքական գործիչները գնահատել են հակամարտության արժեքը $1.8 տրիլիոն, ներառյալ ռազմական ծախսերի հետևանքով կորցրած հնարավորությունները։ Հաջող խաղաղության գործընթացը կարող է ուղղել ռեսուրսները զարգացման և բարելավել տարածաշրջանի տնտեսական հեռանկարները։
Չնայած այս հնարավոր ձեռքբերումներին, թերահավատություն կա։ Ինչպես նշել է Իրաքում քրդ փախստականների խոսնակ Բևար Ամին Թահիրը․ «Մինչ այժմ այս գործընթացը կարծես ընթանում է միայն մեկ կողմից»։ Նախաձեռնության հաջողությունը կախված կլինի փոխադարձ զիջումներից և բոլոր ներգրավված կողմերի շարունակական ջանքերից։
PKK-ի զինաթափման որոշումը վճռական պահ է քրդ-թուրքական հարաբերությունների պատմության մեջ։ Թեև խաղաղության ուղին լի է մարտահրավերներով, Դուկանում տեղի ունեցած խորհրդանշական արարողությունը հույսի շող է առաջարկում բռնություններից ազատ ապագայի համար։