Արբանյակային լուսանկարները բացահայտում են Սուդանի Էլ-Ֆաշիրի ճգնաժամը՝ Միջազգային քրեական դատարանը հետաքննում է պատերազմական հանցագործությունները

Արբանյակային լուսանկարները բացահայտում են Սուդանի հումանիտար աղետի ծավալը

Հոկտեմբերի վերջին Vantor-ի արբանյակային լուսանկարում երևում էր խիտ ծուխ՝ Էլ-Ֆաշիրի օդանավակայանի շուրջ այրվող հրդեհներից։ Այս պատկերն, որ հրապարակվեց քաղաքը Սուդանի Արագ Աջակցության Ուժերի (RSF) ձեռքն անցնելուց մի քանի օր անց, դառնում է Դարֆուրում ծավալվող ավերածությունների խորհրդանիշ։ Միջազգային քրեական դատարանն արդեն հայտարարել է, որ սկսում է ապացույցների հավաքագրում՝ հետաքննելու հնարավոր պատերազմական հանցագործությունները։

RSF-ն՝ արմատներով հայտնի «Ջանջավիդ» զինված խմբավորումներից, Էլ-Ֆաշիրը գրավեց 18 ամիս տևած պաշարումից հետո։ Տեղացիների համար դա նոր տագնապի սկիզբ էր։ Ականատեսները պատմում են, որ զինվածները տուն առ տուն շրջելով՝ առանձնացրել են տղամարդկանց կանանցից ու երեխաներից, որից հետո լսվել են կրակոցներ։ Արբանյակային լուսանկարներն ու փախստականների վկայությունները հաստատում են. ամբողջ թաղամասեր են այրվել, հիվանդանոցներ են ենթարկվել հարձակման, քաղաքը վերածվել է վախի ու խուճապի տարածքի։

Էլ-Ֆաշիրից փախստականների հոսք․ ճգնաժամի թվերը

Միգրացիայի միջազգային կազմակերպության տվյալներով՝ RSF-ի գործողություններից հետո Էլ-Ֆաշիրից և շրջակա տարածքներից փախել է ավելի քան 82,000 մարդ։ Փախստականների հոսքը շարունակվել է նաև այն բանից հետո, երբ զինվածները ներխուժել են քաղաքի Սաուդյան հիվանդանոց՝ սպանելով ավելի քան 450 մարդու։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության հաշվարկով՝ 2023-ի ապրիլից սկսված պատերազմից զոհվել է առնվազն 40,000 մարդ, թեև իրական թիվը կարող է շատ ավելի մեծ լինել։

Փախստականների մեծ մասը հասնում է Տավիլա, մոտ 70 կիլոմետր հեռավորության վրա, որտեղ վրանային ճամբարները տարածվում են անապատի մեջ։ «Բժիշկներ առանց սահմանների» կազմակերպության աշխատակիցները նշում են, որ նոր ժամանածները հաճախ գոյատևում են մեկ կամ երկու ճաշով՝ եթե որևէ բան կա ուտելու։ Երեխաները վազում են պոլիէթիլենային ծածկոցների ու կտորների միջև, իսկ մեծահասակները հերթ են կանգնում սննդի համար։ «Սուդանի տեղահանվածների և փախստականների ճամբարների» խոսնակ Ադամ Ռոջալը «AP»-ին ասել է, որ Տավիլայում գերծանրաբեռնվածությունն աճում է օրեցօր՝ անցած շաբաթում ավելացել է ավելի քան 16,200 նոր բնակիչ։

Էլ-Ֆաշիրում մնացածների համար վիճակը աղետալի է։ ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների գլխավոր հանձնակատար Վոլքեր Թյուրկը զգուշացնում է, որ քաղաքում շատերը մնացել են առանց սննդի, ջրի և բուժօգնության։ «Այսօր տրավմատիկ իրավիճակում գտնվող խաղաղ բնակիչները դեռ փակված են Էլ-Ֆաշիրում և արգելված է նրանց դուրս գալը», – ասել է Թյուրկը Ժնևում։ «Դուրս գալու ճանապարհներն էլ դարձել են աներևակայելի դաժանության վայրեր»։

Միջազգային արձագանքը․ պատասխանատվության և պաշտպանության կոչեր

Միջազգային քրեական դատարանի միջամտությունը նշանակալի քայլ է Դարֆուրի արդարության ճանապարհին։ Դատարանի դատախազները ընդգծում են, որ Էլ-Ֆաշիրում արձանագրված հանցագործությունները «Դարֆուրի ամբողջ տարածքում բռնության ընդարձակվող օրինաչափության» մաս են։ Կարմիր խաչի նախագահ Միրժանա Սպոլյարիչը, այցելելով Ռիադ, ընդգծում է․ «Պատմությունը կրկնվում է, և ամեն անգամ նոր վայր գրավելուց հետո իրավիճակը վատթարանում է»։ Նա նկարագրում է, թե ինչպես են մարդիկ փախչել քաղաքից՝ ուժասպառ կամ վիրավոր վիճակում, և իրավիճակը «բացարձակապես անընդունելի» է անվանել։

Միջազգային դերակատարները կոչ են անում զսպել հակամարտության կողմերին և պաշտպանել խաղաղ բնակչությանը։ Արաբական Միացյալ Էմիրություններն անվերապահորեն հերքում է RSF-ին ռազմական աջակցություն տրամադրելու մեղադրանքները, մինչդեռ Սուդանի բանակը՝ Եգիպտոսի աջակցությամբ և իրանական արտադրության անօդաչու սարքերով, փորձում է վերականգնել կորցրած դիրքերը։ Զինված տեխնոլոգիաների տարածումը, ինչպես նշում է Սպոլյարիչը, «ստեղծել է միջավայր, որտեղ այլևս ոչ մի տեղ անվտանգ չէ»։

Միաժամանակ, դիվանագիտական ջանքերը շարունակվում են։ RSF-ն հայտարարում է, որ համաձայնել է ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ հումանիտար հրադադարին, բայց բանակը պնդում է, որ միայն RSF-ի դուրս գալով խաղաղ բնակավայրերից և զինաթափմամբ է հնարավոր համաձայնություն։ Արևելյան Աֆրիկայի ռազմական փորձագետ Ջալալե Գեթաչև Բիրուն «Reuters»-ին նշել է, որ Էլ-Ֆաշիրի անկումը RSF-ի համար ռազմավարական հաղթանակ է, բայց Սուդանի հումանիտար ճգնաժամն էլ ավելի է խորացնում։ «Այս իրադարձությունները ոչ միայն խորացնում են Սուդանի հումանիտար ճգնաժամը, այլ նաև ցույց են տալիս RSF-ի աճող կարողությունը՝ ընդլայնվելու դեպի կենտրոնական Սուդան», – նշել է Բիրուն։

Մարդկային գին․ ճամբարների ու քաղաքի պատմությունները

Տավիլայում պայքարը անընդհատ է։ Օգնության աշխատողները պատմում են ընտանիքների մասին, որոնք գոյատևում են սակավ սննդով, երեխաների՝ ծայրահեղ թերսնմամբ, հոգեբանական ծանր վիճակով։ «Բժիշկներ առանց սահմանների» թիմերը ամեն օր ընդունում են հարյուրավոր նոր ժամանածների, որոնցից շատերը վիրավոր են կամ հոգնած։ Տեսանյութերը ցույց են տալիս, թե ինչպես են երեխաները վազում փոշոտ ճամբարներով, մեծահասակները կիսում են սնունդը, իսկ վրանային ժամանակավոր կացարանները աճում են ավելի արագ, քան օգնությունն է հասնում։

Էլ-Ֆաշիրում մնացած մոտ 200,000 մարդու ճակատագիրն անհայտ է։ Քաղաքում և ելքի ճանապարհներին վտանգը միշտ ներկա է, ընտանիքները հաճախ ստիպված են լինում անել անհնարին ընտրություններ։ Կրակոցների, սեռական բռնությունների և սովի վտանգը կախված է թե՛ մնացողների, թե՛ փախչողների գլխին։

Դարֆուրի և հարակից Կորդոֆանի տարածքներում պայքարը շարունակվում է՝ միլիոնավոր մարդկանց տեղահանելով։ Հումանիտար ճգնաժամը խորանում է սուր սննդի պակասի պատճառով․ բնակչության գրեթե կեսը պայքարում է գոյատևման համար։ Նոյեմբերի սկզբին անօդաչու սարքերի հարձակումն Էլ-Օբեյդում՝ Հյուսիսային Կորդոֆանի մայրաքաղաքում, սպանել է առնվազն 40 մարդու և վիրավորել տասնյակներին։ Բանակը հայտնաբերել է չինական արտադրության անօդաչու սարքեր, ինչը վկայում է հակամարտության տեխնոլոգիական մակարդակի մասին։

Ինչ են ցույց տալիս արբանյակային լուսանկարները և արդարության հնարավորությունը

Արբանյակային լուսանկարներն այսօր ոչ միայն հեռակա դիտման, այլև պատերազմական հանցագործությունների փաստագրման կարևոր գործիք են։ Այրված թաղամասերի ու ավերված ենթակառուցվածքների պատկերները պարզապես ապացույց չեն․ դրանք վկայություն են տառապանքի մասին և կարող են դառնալ արդարության լծակ։ Քանի որ Միջազգային քրեական դատարանի քննիչները հավաքագրում են իրենց գործի նյութերը, այս պատկերները միանում են փախստականների վկայություններին, ՀԿ-ների ու լրատվամիջոցների փաստաթղթերին՝ ստեղծելով անտեսանելի փաստագրություն։

Սուդանի բնակչության համար հիմնական մարտահրավերը գոյատևումն է։ Միջազգային հանրության համար հարցը մնում է՝ արդյո՞ք այս ապացույցները կվերածվեն իրական գործողությունների և պատասխանատվության, թե՞ պատմությունը կրկնվելու է նորից։

Էլ-Ֆաշիրի արբանյակային պատկերները և տեղում ստացված վկայությունները բացահայտում են ոչ միայն ավերածությունների մասշտաբը, այլև միջազգային արդարության և հումանիտար օգնության անհապաղ անհրաժեշտությունը։ Միջազգային քրեական դատարանի միջամտության ֆոնին՝ ճամբարների մարդաշատությունը և հարյուր հազարավորների անորոշ ճակատագիրը հիշեցնում են, որ Սուդանում պատերազմի գինը չափվում է մարդկային կյանքերով, իսկ աշխարհի արձագանքը կորոշի՝ այս ողբերգությունը կմնա՞ միայն որպես տառապանքի պատմություն, թե՞ կդառնա վճռականության օրինակ՝ վերջ տալու համար։