Ժամանակավոր կալանավորման վայրի սառը լյումինեսցենտային լույսի ներքո, բանակներ ղեկավարելուն սովոր մարդիկ նստած են կորացած մեջքով՝ զրկված իշխանությունից, տարբերանշաններից և զենքից։ Այս լուսանկարում պատկերված են թուրք սպաները, որոնք ձերբակալվել են 2016 թվականի հուլիսին՝ զինվորական հեղաշրջման փորձի տապալումից անմիջապես հետո։ Դիմակավորված հատուկջոկատայինների հսկողության ներքո նրանք նստած են լարված ու կաշկանդված դիրքերով, իսկ նրանց հայացքն ուղղված է դեպի պատը, որտեղ ցուցադրաբար փակցված է նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի ժպտացող պաշտոնական դիմանկարը։ Այս պատկերն անմիջապես վերածվեց քաղաքական ռևանշի հզոր տեսողական փոխաբերության. հրամանատարները, որոնք ընդամենը ժամեր առաջ կործանիչներ ու տանկեր էին ուղարկում փողոցներ, վերածվել էին այն նույն մարդու կալանավորված հանդիսատեսի, ում պատրաստվում էին տապալել կամ ձերբակալել։ Այս հոդվածը բացահայտում է լուսանկարի ստեղծման պատմությունը, դրա հոգեբանական ազդեցությունն ու պատմական նշանակությունը Թուրքիայի նորագույն պատմության համատեքստում։
Ինչ է պատկերված լուսանկարում
Լուսանկարի տեսողական կոմպոզիցիան կառուցված է հաղթողի բացարձակ ուժի և պարտվողի կատարյալ անզորության կտրուկ հակադրության վրա։ Ձերբակալված սպաները հագնված չեն իրենց զինվորական համազգեստով, այլ կրում են կնճռոտված քաղաքացիական հագուստ, ինչը վկայում է այն մասին, որ նրանցից անմիջապես խլել են իրենց զինվորական աստիճաններն ու հանդերձանքը։ Նրանց ֆիզիկական վիճակն ակնհայտորեն հյուծված է. մի քանիսի դեմքին երևում են ծեծի և հոգնածության հետքեր։ Նրանք նստած են ցածր նստարաններին՝ առանց կոշիկների, միայն գուլպաներով, իսկ տաբատների գոտիները հանված են։ Սա անվտանգության ստանդարտ ընթացակարգ է՝ ինքնասպանությունը կամ դիմադրությունը կանխելու համար, բայց միևնույն ժամանակ՝ տեսողական նվաստացման չափազանց ազդեցիկ գործիք։
Նրանց թիկունքում կանգնած են Թուրքիայի ոստիկանության հատուկ նշանակության ուժերի (Özel Harekat) ներկայացուցիչները։ Ի տարբերություն ձերբակալվածների, հսկիչները լիովին զինված են, կրում են սաղավարտներ, զրահաբաճկոններ և դիմակներ, որոնք ծածկում են նրանց դեմքերը՝ նրանց վերածելով պետական մեքենայի անդեմ ու ահազդու գործիքների։ Ուղիղ նրանց դիմաց՝ աչքերի մակարդակի վրա, փակցված է Էրդողանի գունավոր դիմանկարը։ Շրջապատող միջավայրը զուրկ է որևէ պաշտոնական դատական ձևաչափից. այն նման է մարզադահլիճի կամ զինվորական պահեստի, ինչը շեշտում է իրավիճակի արտակարգ և ոչ ֆորմալ բնույթը։
Հեղաշրջման ձախողված գիշերը
Լուսանկարին նախորդած իրադարձությունները սկսվեցին 2016 թվականի հուլիսի 15-ի գիշերը, երբ Թուրքիայի զինված ուժերի մի խմբավորում փորձեց ռազմական հեղաշրջում իրականացնել երկրում։ Ապստամբները փակեցին Ստամբուլի կամուրջները, ռմբակոծեցին Անկարայում խորհրդարանի շենքը և հատուկջոկատայինների խումբ ուղարկեցին Մարմարիսի այն հյուրանոցը, որտեղ հանգստանում էր նախագահ Էրդողանը։ Սակայն վերջինս հասցրել էր լքել հյուրանոցը հարձակումից ընդամենը րոպեներ առաջ։
Էրդողանը FaceTime-ի միջոցով ուղիղ եթեր դուրս եկավ հեռուստատեսությամբ և կոչ արեց ժողովրդին դուրս գալ փողոցներ ու պաշտպանել ժողովրդավարությունը։ Հազարավոր անզեն քաղաքացիներ և կառավարությանը հավատարիմ ոստիկանական ուժեր դիմակայեցին ապստամբներին։ Հուլիսի 16-ի առավոտյան հեղաշրջման փորձը լիովին տապալվեց։ Բախումների հետևանքով զոհվեց ավելի քան 240 մարդ, իսկ իշխանությունները սկսեցին զանգվածային ձերբակալություններ ամբողջ երկրում՝ մեղադրելով ԱՄՆ-ում բնակվող իսլամական քարոզիչ Ֆեթհուլլահ Գյուլենին և նրա հետևորդներին։
Լուսանկարի ծագումնաբանությունը և վիրուսային պատմությունը
Լուսանկարի հեղինակի ինքնությունը հայտնի չէ, քանի որ այն արվել է փակ և խիստ հսկվող պետական օբյեկտում։ Այն հանրությանը հասանելի դարձավ պետական լրատվամիջոցների կամ անվտանգության ծառայությունների արտահոսքի միջոցով։ Այդ օրերին թուրքական պետական «Անադոլու» գործակալությունը պարբերաբար հրապարակում էր ձերբակալված բարձրաստիճան զինվորականների լուսանկարները՝ հասարակությանը ցույց տալու համար, որ պետությունը լիովին վերահսկում է իրավիճակը։
Շուտով համացանցում տարածվեց այն վարկածը, թե սպաներին որպես պատիժ ստիպում են ամբողջ օրը նայել Էրդողանի դիմանկարին։ Թեև պաշտոնական Անկարան երբեք չի հաստատել նման պատժատեսակի գոյությունը, լուսանկարի կոմպոզիցիան հստակ ցույց է տալիս, որ դիմանկարի տեղադրումը ձերբակալվածների դիմաց եղել է միանգամայն միտումնավոր։ Դա հոգեբանական ճնշման ակնհայտ գործիք էր, որը կոտրում էր կալանավորների կամքը և ցուցադրում նրանց լիակատար պարտությունը։
Զտումների լայնատարած համատեքստը
Այս լուսանկարի նշանակությունը հասկանալու համար պետք է հաշվի առնել Թուրքիայի պատմական համատեքստը։ 1923 թվականին հանրապետության հիմնադրումից ի վեր, թուրքական բանակն իրեն համարում էր աշխարհիկ պետության և կեմալականության գլխավոր երաշխավորը։ Զինվորականները հաջողությամբ տապալել էին կառավարությունները 1960, 1971 և 1980 թվականներին։ Սակայն Էրդողանի իշխանության տարիներին բանակի ազդեցությունը հետզհետե թուլացավ։
2016-ի ձախողված հեղաշրջումը դարձավ զինվորական վերնախավի վերջին, հուսահատ փորձը՝ վերականգնելու իր նախկին ազդեցությունը։ Դրա տապալումից հետո Էրդողանը հայտարարեց արտակարգ դրություն և սկսեց լայնածավալ զտումներ։ Ձերբակալվեց ավելի քան 15,000 մարդ, այդ թվում՝ հազարավոր զինվորականներ, դատավորներ և լրագրողներ։ Amnesty International-ը և այլ միջազգային կազմակերպություններ հայտնեցին, որ ձերբակալվածները ենթարկվում են դաժան ծեծի, խոշտանգումների և հոգեբանական նվաստացումների, ինչի վառ ապացույցն էր նաև այս լուսանկարը։
Ինչու է այս պատկերը մնում պատմության մեջ
Այս լուսանկարը պահպանվել և դարձել է պատմական կարևոր վավերագիր, քանի որ այն ֆիքսել է թուրքական պետական համակարգի դարակազմիկ փոփոխությունը։ Տասնամյակներ շարունակ երկրի ճակատագիրը որոշող զինվորական կաստան այս կադրում պատկերված է ծնկի եկած այն քաղաքացիական առաջնորդի առջև, ում նրանք փորձում էին տապալել։ Լուսանկարը խորհրդանշում է Թուրքիայում զինվորականության դարաշրջանի վերջնական ավարտը և Էրդողանի անսահմանափակ միանձնյա իշխանության հաստատումը։