Գրենլանդիայում ռեսուրսների արդյունահանման հեռանկարները և Թրամփի հայտարարությունը
ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է, որ Գրենլանդիայում սկսվում է «հսկայական» նավթի, գազի և օգտակար հանածոների հետախուզման գործընթացը։ Truth Social հարթակում հրապարակված իր հայտարարության մեջ Թրամփը Գրենլանդիան անվանել է «մեր նոր և գեղեցիկ Գրենլանդիան»՝ պնդելով, որ փորձագետների գնահատմամբ՝ կղզին ունի հասանելի նավթային պաշարներ, որոնք գերազանցում են աշխարհի շատ այլ տարածաշրջանների պաշարները։ Այս հայտարարությունը կտրուկ շրջադարձ է սեպտեմբերյան պաշտոնական պայմանավորվածություններից հետո, որոնք հիմնականում կենտրոնացած էին անվտանգային ասպեկտների վրա։
Ըստ CBS News-ի՝ Թրամփը շեշտել է Գրենլանդիայի ռազմավարական նշանակությունը՝ որպես ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի պաշտպանական բուֆեր։ Նա նշել է, որ կղզին հնարավորություն է տալիս վերահսկելու հնարավոր հարձակումները, այդ թվում՝ անօդաչու թռչող սարքերի և հրթիռների տեսքով, ապահովելով «ժամանակ և տեսանելիություն, որը չկա աշխարհի ոչ մի այլ վայրում»։ Նախագահի խոսքով՝ Գրենլանդիան դառնում է անվտանգության ապահովման առաջնային կետ՝ պաշտպանելով ԱՄՆ-ն և Եվրոպան հնարավոր սպառնալիքներից։
Սեպտեմբերյան եռակողմ համաձայնագիրը
Այս հայտարարությունը հաջորդում է 2026 թվականի սեպտեմբերին Միացյալ Նահանգների, Դանիայի և Գրենլանդիայի միջև ստորագրված պաշտպանական և անվտանգության համաձայնագրին։ Ինչպես նշում է Devdiscourse-ը, այդ պայմանագիրը նախատեսում է Պիտուֆիկ տիեզերական բազայի ընդլայնում և նոր ռազմական օբյեկտների հիմնում Նարսարսուակում և Մեստերսվիգում։
Թեև փաստաթուղթը պարունակում է «հանքային համագործակցության» մասին դրույթներ, այն չի մանրամասնում արդյունահանման ժամկետները կամ ծավալները։ Համաձայնագիրը նաև սահմանափակում է ոչ ՆԱՏՕ-ի երկրների ռազմական ներկայությունը կղզում՝ առանց երեք կողմերի համաձայնության։ Այս պայմանագիրը վերահաստատում է Դանիայի ինքնիշխանությունը, սակայն միևնույն ժամանակ ԱՄՆ-ին տալիս է լայն հնարավորություններ իր ռազմական ներկայությունն ամրապնդելու համար։
Կարգավորման խնդիրներ և իրողություններ
Թրամփի հայտարարությունը հանդիպում է լուրջ կարգավորիչ մարտահրավերների։ 2021 թվականից Գրենլանդիայում գործում է նավթի և գազի հետախուզման նոր լիցենզիաների տրամադրման մորատորիում՝ բնապահպանական նկատառումներով։ Չնայած եռակողմ պայմանագիրը վերահաստատում է Դանիայի ինքնիշխանությունը և Գրենլանդիայի ինքնորոշման իրավունքը, լայնածավալ արդյունահանման ճանապարհը պահանջում է տեղական օրենսդրական հաստատումներ, որոնք ներկայումս առաջնահերթ են համարում բնապահպանական անվտանգությունը։
Բացի այդ, տնտեսագետները նշում են, որ Արկտիկայում արդյունահանումը հաճախ տնտեսապես անշահավետ է՝ պայմանավորված ենթակառուցվածքների բարձր արժեքով և դժվարանցանելի պայմաններով։ Թրամփի հայտարարությունը բախվում է իրական քաղաքական և տնտեսական սահմանափակումների հետ, որոնք դեռևս հստակեցման կարիք ունեն։ Դիվանագիտական մակարդակում դեռ պարզ չէ, թե ինչպես է ԱՄՆ վարչակազմը պատրաստվում համաձայնեցնել այս հավակնոտ ծրագրերը Գրենլանդիայի գործող բնապահպանական օրենքների և Դանիայի հետ ունեցած պայմանավորվածությունների հետ։ Հարց է մնում նաև, թե որքանով են տեղի իշխանությունները պատրաստ զիջումների գնալ բնապահպանական հարցերում՝ հանուն տնտեսական աճի, որը խոստանում է ԱՄՆ-ը։ Այսպիսով, իրավիճակը մնում է լարված և պահանջում է հետագա բանակցություններ բոլոր կողմերի միջև՝ հաշվի առնելով կղզու ինքնավար կարգավիճակը և Արկտիկայի անվտանգության վերաբերյալ միջազգային պարտավորությունները։