Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Իրանի միջև ռազմական դիմակայությունը թևակոխել է ծայրահեղ վտանգավոր փուլ՝ Պարսից և Օմանի ծոցերում տեղի ունեցած աննախադեպ բախումներից հետո։ Ի պատասխան ամերիկյան ռազմական նավերի ուղղությամբ Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (ԻՀՊԿ) արձակած բալիստիկ հրթիռների՝ ԱՄՆ զինված ուժերը շարքից հանել են իրանական երեք նավթատար նավ։ Այս քայլը վկայում է Վաշինգտոնի ռազմավարական մոտեցման փոփոխության մասին. ուղղակի ռազմական բախման մեջ մտնելու փոխարեն ԱՄՆ-ը փորձում է Թեհրանին հասցնել ծանր տնտեսական վնասներ՝ մեծացնելով գլոբալ էներգետիկ անվտանգության և տարածաշրջանային կայունության ռիսկերը։
Աննախադեպ ուղղակի բախում ծովում
Ինչպես հաղորդում է CBS News լրատվական գործակալությունը, իրավիճակի սրումը սկսվել է այն բանից հետո, երբ ԻՀՊԿ-ն բալիստիկ հրթիռներ է արձակել ամերիկյան ավիակրի և էսկադրային ականակրի (դեստրոյեր) ուղղությամբ։ Թեև ԱՄՆ Կենտրոնական հրամանատարությունը (CENTCOM) հաստատել է, որ երկու ռազմական նավերն էլ հաջողությամբ խուսափել են հարվածներից և ամերիկացի զինծառայողների շրջանում տուժածներ չկան, հարձակման փաստն ինքնին ցնցել է միջազգային պաշտպանական շրջանակները։
Բալիստիկ հրթիռներով ամերիկյան ավիակրի թիրախավորումը լուրջ շեղում է Թեհրանի նախկին մակտավարությունից, որը հիմնականում հենվում էր պրոքսի ուժերի կամ ցածր մակարդակի սադրանքների վրա։ Իսրայելի Ազգային անվտանգության հետազոտությունների ինստիտուտի (INSS) իրանագետ Դենի Սիտրինովիչը նշել է, որ այս հարձակումը «ցույց է տալիս, որ Թեհրանն ավելի ու ավելի պատրաստակամ է դառնում գնալ այնպիսի ռիսկերի, որոնցից նախկինում խուսափում էր՝ ներառյալ տարածաշրջանում ԱՄՆ ամենակարևոր ռազմական օբյեկտների ուղղակի թիրախավորումը»։ Սա փաստում է, որ Պարսից ծոցում ավանդական զսպման մեխանիզմներն այլևս արդյունավետ չեն գործում։
Ամերիկյան պատասխան հարվածի մանրամասները
Ամերիկյան կողմի պատասխանը եղել է արագ, հստակ թիրախավորված և ուղղված է եղել ֆինանսական առավելագույն վնաս հասցնելուն։ Իրանի տարածքում գտնվող ռազմաբազաներին կամ հրթիռային կայաններին հարվածելու փոխարեն, ինչը կարող էր լայնածավալ պատերազմի պատճառ դառնալ, ԱՄՆ զինուժը թիրախավորել է Իրանի առևտրային նավթատար նավատորմը։ Գործողության արդյունքում մշտապես շարքից հանվել են Խարգ կղզու (Իրանի նավթի արտահանման հիմնական հանգույցը) մոտ գտնվող M/T Downy և Ջասկ նավահանգստի մոտ գտնվող M/T Stark 1 նավթատարները։ Երրորդ՝ դատարկ ընթացող M/T Kylo նավը ամբողջությամբ ոչնչացվել է Օմանի ծոցում, երբ անձնակազմին նախապես հրահանգվել էր լքել նավը։
«Թող ուղերձը ԻՀՊԿ-ին հստակ լինի. եթե դուք կրակում եք մեր երկու նավերի վրա, մենք կկիրառենք էլ ավելի բարձր տնտեսական գին՝ ոչնչացնելով ձեր երեք նավերը»,- հայտարարել է CENTCOM-ի հրամանատար, ծովակալ Բրեդ Կուպերը։ Նա նաև զգուշացրել է, որ ԱՄՆ-ը չի վարանի ամբողջությամբ ոչնչացնել Իրանի սահմանափակ և խոցելի նավթային նավատորմը, եթե ամերիկյան ուժերին սպառնացող վտանգները շարունակվեն։ Պատասխան գործողությունները տնտեսական տիրույթ տեղափոխելով՝ Վաշինգտոնը ցույց է տալիս, որ պատրաստ է օգտագործել Թեհրանի գլխավոր թուլությունը՝ կախվածությունը ծովային ճանապարհով նավթի արտահանումից։
Տնտեսական հետևանքները և ներքաղաքական բանավեճը Վաշինգտոնում
Ծովային հարվածների անմիջական հետևանքները զգացվել են էներգակիրների համաշխարհային շուկայում։ ԱՄՆ-ում դիզելային վառելիքի գինը հասել է ռեկորդային՝ 5,85 դոլարի՝ մեկ գալոնի դիմաց, իսկ Ամերիկյան ավտոմոբիլային ասոցիացիան (AAA) կանխատեսում է, որ սպառողները տոնական օրերին կբախվեն պատմության մեջ ամենաբարձր գներին։ Հորմուզի նեղուցի խոցելիությունը, որով անցնում է համաշխարհային նավթի մեկ հինգերորդ մասը, շարունակում է մնալ վերլուծաբանների ուշադրության կենտրոնում, քանի որ ցանկացած տևական խափանում կարող է հանգեցնել համաշխարհային մատակարարումների ճգնաժամի։
Միևնույն ժամանակ, Վաշինգտոնում բուռն բանավեճեր են սկսվել ռազմական ներգրավվածության ծավալների շուրջ։ Նախագահ Դոնալդ Թրամփը փորձել է նվազեցնել կատարվածի նշանակությունը՝ հակամարտությունն անվանելով «մանր-մունր հարցեր» (small potatoes) և պաշտպանելով փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի պնդումը, որ տեղի ունեցածը չպետք է որակել որպես պատերազմ։ Վենսը նախօրեին հայտարարել էր, որ «այս պահին ակտիվ հրաձգություն չկա»։ Այնուամենայնիվ, Պենտագոնի ներքին նամակագրությունը, որը հայտնվել է լրագրողների ձեռքում, վկայում է այն մասին, որ զինվորականներին հրահանգվել է դադարեցնել «Epic Fury» (Էպիկական զայրույթ) գործողության անվանման կիրառումը, ինչը ցույց է տալիս վարչակազմի ձգտումը՝ խուսափել ընտրություններից առաջ բաց պատերազմի մեջ ներքաշվելու քաղաքական հետևանքներից։
Դիվանագիտական ճնշումներ և տարածաշրջանային լայն պատկերը
Ծովային բախումները տեղի չեն ունենում մեկուսացված պայմաններում. դրանք սերտորեն կապված են տարածաշրջանային ավելի լայն զարգացումների հետ։ Դիվանագիտական հարթակում ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Գերմանիան մշակել են բանաձևի նախագիծ՝ Իրանին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդ ուղարկելու վերաբերյալ՝ միջուկային չտարածման պարտավորությունները չկատարելու պատճառով։ Թեև դա կարող է հանգեցնել ակտիվների սառեցման և պատժամիջոցների, վերլուծաբանները նշում են, որ Ռուսաստանի և Չինաստանի վետոյի իրավունքի պատճառով կոնկրետ պատժիչ միջոցներ քիչ հավանական են։
Միաժամանակ, ԱՄՆ Պետքարտուղարությունը հայտարարել է Սաուդյան Արաբիային 5 միլիարդ դոլարի զենքի և կառավարվող ռումբերի վաճառքի հաստատման մասին, որպեսզի ուժեղացնի Էր Ռիադի պաշտպանությունը իրանական ուժերի և Եմենի հուսիական ապստամբների հարձակումներից։ Եմենում սաուդամետ ուժերի և հուսիների միջև բախումների հետևանքով Կարմիր ծովի դարպասների մոտ արդեն զոհվել է ավելի քան 60 մարդ, իսկ Լիբանանի հարավում իսրայելական հարվածները շարունակում են խաթարել Հեզբոլլահի հետ հաստատված փխրուն հրադադարը՝ խլելով նոր կյանքեր Նաբատիեի շրջանում։
Քանի որ թե՛ Վաշինգտոնը, թե՛ Թեհրանը վերանայում են իրենց «կարմիր գծերը», սխալ հաշվարկի ռիսկը մնում է չափազանց բարձր։ Իրանի միացյալ ռազմական հրամանատարությունն արդեն զգուշացրել է, որ ամերիկյան ռազմական նավերին հասցվող հարվածները կլինեն «ավելի դաժան», եթե ԱՄՆ-ը շարունակի թիրախավորել իրանական առևտրային նավերը։ Դիվանագիտական ուղիների սահմանափակ լինելու պայմաններում Պարսից ծոցը շարունակում է մնալ պայթյունավտանգ վիճակում։