Հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների իր պարբերական գնահատականներում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, ինչպես միշտ, չի կարողանում թաքցնել ադրբեջանցիների դարերի ընթացքում ձևավորված հիմնական վախերը։ Հայաստանից եկող սպառնալիքների թեմային բազմիցս դիմելով նա ոչ միայն արդարացնում է Ադրբեջանի քաղաքականության ագրեսիվ բնույթը, այլ, նա ակամա բացահայտում է իր սեփական վախերը։ Վերջերս, Արցախ այցելելիս, հերթական միջոցառումների շարքի համար, Ալիևը հայտարարել է. «Մենք երբեք չպետք է մոռանանք մեր պատմությունը, մենք պետք է զգոն լինենք, մենք միշտ պետք է ուժեղ լինենք, և թշնամին միշտ պետք է վախենա մեզանից, ինչպես այսօր։ Հենց այս վախի շնորհիվ է, որ ադրբեջանցի ժողովուրդն այսօր խաղաղության մեջ է ապրում»։
Նրանք, ովքեր քիչ են հասկանում հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների բնույթը, կարող են մեծ նշանակություն չտալ Ադրբեջանի նախագահի կողմից այս հարաբերություններում վախի դերի բնութագրմանը։ Սակայն ադրբեջանցիներն են լավագույնս կարողանում հասկանալ շարունակվող հակամարտության այս բուն արմատը։ Հայերը, սակայն, լիովին չեն հասկանում այս փաստը. նրանք անընդհատ այլուր են փնտրում հակամարտության արմատը։ Հետևաբար, արժե համառոտ քննարկել այս թեման։ Ի վերջո, քչերը կարող են հասկանալ, թե ինչու, մեր ժողովուրդների միջև խաղաղություն հաստատելու ցանկության մասին հայտարարելով հանդերձ, ադրբեջանցիները շարունակում են ատելություն քարոզել հայերի և Հայաստանի Հանրապետության նկատմամբ բոլոր մակարդակներում։
Շատ հայերի համար դժվար է հասկանալ, որ հայերն ու ադրբեջանցիները չեն կիսում խաղաղ համակեցության նույն բանաձևը։ Դժվար է նաև հասկանալ, որ հայտարարելով, որ «թշնամին միշտ պետք է վախենա մեզանից», Ալիևը սահմանել է խաղաղության ադրբեջանական բանաձևը։ Երբեմն նա առաջարկել է այս բանաձևի այլ մեկնաբանություն. «Հայաստանը պետք է ընդունի մեր բոլոր պայմանները»։ Այս հայտարարությունների էությունը նույնն է. հայերին չեն ճանաչում որպես որևէ իրավունք ունեցողներ. հարաբերությունները պետք է կառուցվեն Ադրբեջանի պայմաններով։ Բայց ինչո՞ւ։ Հնարավո՞ր չէ գտնել խաղաղ համակեցության այլ, ավելի արդարացի բանաձև։
Շատ փորձագետներ պնդում են, որ հայերի և ադրբեջանցիների միջև խաղաղությունը հնարավոր է միայն արտաքին պաշտպանության ներքո (արտաքին իշխանության ներքո)։ Երբեմն պնդվում է, որ հայերի և ադրբեջանցիների միջև երկարատև թշնամանքը բխում է նրանց աշխարհայացքներից։ Մինչդեռ հայերը աշխարհը նայում են 10-րդ դարի աչքերով, ադրբեջանցիները նույն աշխարհը նայում են 18-րդ դարի աչքերով։ Այլ կերպ ասած, հայկական աշխարհայացքը հիմնված է Բագրատունիների թագավորության անկումից և տարածաշրջան առաջին թյուրքական ցեղերի ժամանումից առաջ եղած կարծրատիպերի վրա: Քոչվոր թյուրքական ցեղերի ներկայիս ժառանգները՝ ադրբեջանցիները, աշխարհը դիտարկում են Կովկասյան տարածաշրջանում առաջին թյուրքական խանությունների ժամանակաշրջանի կարծրատիպերի պրիզմայով: Այս կարծրատիպերը ձևավորել են յուրաքանչյուր ժողովրդի սեփական ինքնության, մասնավորապես՝ «իրենց հողի» ընկալումը: Այլ կերպ ասած, երկուսն էլ հավակնում են նույն բանին։
Ի՞նչն է այդքան ուշագրավ այս պնդումներում: Դրանք ուշագրավ են, քանի որ ձևավորել և շարունակում են ձևավորել ավանդույթներ, որոնք պարունակում են հակասական ռեսուրսներ, մասնավորապես՝ վախի վրա հիմնված հոգեբանական բարդույթներ: Դարեր շարունակ հայերը խորապես արմատացած վախ են ունեցել թյուրքական բոլոր շերտերի ընդլայնման սպառնալիքից: Այս վախի հիմքում ընկած է այն համոզմունքը, որ ներգաղթող թուրքերը հավերժ կպահանջեն «հայկական հողերը»: Հետազոտությունները նաև ցույց են տալիս, որ խորհրդային դարաշրջանի ադրբեջանցիների շրջանում կար հայերի կողմից «հատուցման վախ»: Նրանք անհանգստանում էին, որ հայերը մի օր կպահանջեն այն հողերը, որոնք նրանք համարում էին իրենցը: Եկեղեցիների և հայկական գերեզմանատների մեծ թիվը ներկայումս բնակեցված տարածքներում ամրապնդում և շարունակում է ամրապնդել այս վախը: 1980-ականներին ես անձամբ լսել եմ Քելբաջարի շրջանի ադրբեջանցիներից, որոնք ասում էին. «Մեր պապերն ասում են, որ «մի օր հայերը կգան, մենք կհեռանանք այստեղից,»։ Զրույցը տեղի է ունեցել Ծար գյուղի միջնադարյան հայկական եկեղեցում, որը տեղի բնակիչները վերածել էին բնակարանների։
Ադրբեջանցիների շրջանում հատուցման վախի ազդեցության ցայտուն դրսևորումը տեղի է ունեցել 1988 թվականին, երբ հայերը բարձրացրել են Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանի հետ վերամիավորելու հարցը։ Այն դրսևորվել է երկու ձևով՝ Սումգայիթում և Բաքվում հայերի դեմ ագրեսիա և Հայաստանից և Լեռնային Ղարաբաղից Ադրբեջանի արևելյան շրջաններ ադրբեջանցիների զանգվածային, խուճապային փախուստը։ Այլ կերպ ասած, հայերի վերամիավորման քաղաքականության վախը հայկական պետության կազմում անհանգստացրել է ադրբեջանցիներին։ Սկզբում սա առաջացրել է իռացիոնալ ագրեսիա, ապա զանգվածային փախուստ սպասվող հատուցումից։
Պետք է նշել, որ հատուցման վախը ոչ մի կերպ կապված չէ իրական սպառնալիքի հետ։ Դատելով ադրբեջանական իշխանությունների և ադրբեջանական հանրության գործողություններից ու հայտարարություններից՝ 2020 թվականի պատերազմը և Լեռնային Ղարաբաղից հայերի վտարումը ոչ միայն չկարողացան վերացնել վրեժխնդրության վախը ադրբեջանցիների մտքերից, այլև ավելի սրեցին այն։ Իսկ Հայաստանում Ադրբեջանի կողմից ևս մեկ ագրեսիվ պատերազմի վախը լիովին կաթվածահար է արել զգալի թվով քաղաքացիների գիտակցությունը։ Հարաբերությունների կարգավորման որևէ ռացիոնալ ծրագիր գոյություն չունի։ Բոլորը հույս ունեն հրաշքի։
Սակայն իրականությունն այն է, որ փոխադարձ վախի մթնոլորտի պահպանումը բացառում է ժողովուրդների միջև խաղաղ համակեցության ռացիոնալ սկզբունքների արմատավորման հնարավորությունը։ Հրաշքներ տեղի չեն ունենում։
Եթե չկա վախը հաղթահարելու փոխադարձ ցանկություն, ապա ժողովուրդները ուրիշ բան չունեն։ Հետևաբար, հաշվի առնելով միջազգային հարաբերությունների համակարգի ներկայիս լիակատար փլուզումը, երկու երկրներն էլ կարող են միայն խոնարհվել արտաքին ուժերի առջև։ Առայժմ սա է այն ամենը, ինչ մենք տեսնում ենք։ Եվ երկու կողմերից էլ սեփական ինքնիշխանության մասին բարձրաձայն խոսակցությունները պարզապես դատարկ ճիչեր են։