Վերներ Հերցոգի «Ճշմարտության ապագան». փաստի, հորինվածքի և էքստատիկ ճշմարտության միջև

Վերներ Հերցոգի անսովոր ճամփորդությունը դեպի ճշմարտություն

Գերմանացի լեգենդար կինոռեժիսոր և սադրիչ Վերներ Հերցոգը տարիներ շարունակ հայտնի է եղել իրականության սահմանները ուսումնասիրելու իր համարձակությամբ։ 83 տարեկանում նա շարունակում է մնալ նույնքան անհանգիստ ու անկանխատեսելի, այժմ իր ուշադրությունը դարձնելով ճշմարտության խորթ գաղափարին՝ իր յոթերորդ գրքում՝ «Ճշմարտության ապագան»։ Արհեստական բանականության և թվային խեղաթյուրումների դարաշրջանում Հերցոգը ներկայացնում է մի հայացք, որն այնքան անսովոր է, որքան իր ֆիլմերը՝ հրաժարվելով հստակ սահմաններից՝ փաստի և հորինվածքի, կառուցվածքի ու ինքնաբուխության միջև։

Հերցոգի ճշմարտության մոտեցումը արմատավորված է իր սեփական պատմության մեջ։ 1999թ․ Մինեսոտայի հայտարարությամբ՝ նա քննադատեց փաստագրական կինոյի սահմանափակումները և կոչ արեց ձգտել «էքստատիկ ճշմարտությանը»՝ հուզական խորությամբ լցված իմաստի։ «Ճշմարտության ապագան» գրքում՝ ինչպես նշում է The Guardian-ը, Հերցոգը զարգացնում է այդ գաղափարները՝ ընթերցողին հրավիրելով վերաիմաստավորել իրենց ընդունած իրականությունը։

Փաստի և էքստատիկ ճշմարտության սահմանները

Հերցոգի աշխարհայացքում առանցքային է տարբերությունը «հաշվապահի ճշմարտության»՝ չոր փաստերի շարադրանքի և «էքստատիկ ճշմարտության»՝ առասպելի, փոխաբերության ու հուզական ինտենսիվության միջոցով բացահայտվող իմաստի միջև։ Նա պնդում է, որ ճշմարտության որոնումը շատ ավելի արժեքավոր է, քան դրա ձեռքբերումը։ «Ճշմարտության որոնումը երբեք չի լքել ինձ»,- ընդգծում է Հերցոգը։

Այս փիլիսոփայությունը անցնում է նրա ֆիլմերի և գրական աշխատանքի միջով։ «Ագիրե, Աստծու բարկությունը» (1972) ֆիլմում Հերցոգը հետևում է ավերված արշավախմբի՝ առասպելական Էլ Դորադոյի որոնմանը՝ մշուշոտելով պատմության և առասպելի սահմանները։ «Մաղաղի մեջ» (2016) ֆիլմում նա ուսումնասիրում է, թե ինչպես են համայնքները առասպելներ ստեղծում հրաբուխների շուրջ՝ օգտագործելով պատմություններ՝ քաոսը հասկանալու համար։ «Ճշմարտության ապագան» գրքում Հերցոգը շարունակում է այս օրինակները՝ հաճախ միահյուսելով փաստերը ու հորինվածքները՝ ընթերցողին դրդելով ավելի խորը մտածել։

Պալերմոյի խոզի պատմությունը և պատմության ուժը

Գրքում առանձնանում է Պալերմոյի խոզի պատմությունը՝ իբր իրական կենդանի, որը տարիներ շարունակ մնացել է Սիցիլիայի կոյուղու խողովակում՝ վերածվելով դողացող, անթափանցիկ բլոկի։ Հերցոգը այս պատկերն օգտագործում է որպես փոխաբերություն՝ երկարաժամկետ տիեզերական ճանապարհորդության վտանգների համար՝ պատկերացնելով, որ տիեզերագնացները կարող են դառնալ գունատ, թրթուռի նման արարածներ՝ իսպառ մոռանալով իրենց առաքելությունը։

Սակայն, ինչպես նշում է The Guardian-ի գրախոսը, Պալերմոյի խոզի պատմությունը, ամենայն հավանականությամբ, հորինվածք է։ Փորձերը՝ ստուգելու դրա իրական լինելը, ապարդյուն են։ Բայց Հերցոգի նպատակը մնում է նույնը՝ անկախ պատմության փաստացիությունից, այն ցույց է տալիս փակ տարածքներում երկարատև սահմանափակումների հետևանքները։ Դասը ոչ թե հենց կենդանու ճշմարտության մեջ է, այլ պատմության մեջ՝ որպես ընկալում։

Ճշմարտությունը արվեստում, մեդիայում և հասարակությունում

Հերցոգի մտորումները ընդլայնվում են նաև հասարակական հարթության վրա։ «el-Balad»-ի հետ հարցազրույցում նա նշում է, որ ավանդական մեդիայի անկումը և թվային հարթակների աճը ջնջել են վստահելի տեղեկատվության ու հորինվածքի սահմանները։ «Ամբողջ հասարակությունները ձևավորվել են կեղծիքի շուրջ»,- ընդգծում է Հերցոգը՝ անդրադառնալով «կեղծ նորություններին» ու քաղաքականության մեջ առասպելների դերին։

Նա համեմատություն է անում պրոֆեսիոնալ ըմբշամարտի հետ, որտեղ հանդիսատեսը գիտակցաբար ներգրավվում է հորինված պատմության մեջ՝ զգալով իրական հույզեր, չնայած այն հորինվածք է։ Հերցոգը սա կոչում է «էքստատիկ ճշմարտություն»՝ արվեստագետի ու հանդիսատեսի միջև համաձայնություն՝ իմաստ գտնելու համար։

Միևնույն ժամանակ, Հերցոգը քննադատորեն է մոտենում լրագրությանն ու մեդիային՝ նշելով, որ այսօր իրականության խեղաթյուրումը հաճախ ավելի շատ omissions-ով է, քան ակնհայտ ստերով։ Սա, ըստ նրա, ավելի վտանգավոր է, քան դասական քարոզչությունը։

Արհեստական բանականությունը և ճշմարտության ապագան

Արհեստական բանականությունը կենտրոնական տեղ ունի Հերցոգի նոր գրքում։ Նա նշում է, որ ապշած է AI-ի ստեղծած բանաստեղծություններով, բայց զգուշացնում է՝ չպետք է ամբողջովին վստահենք մեքենաներին ստեղծագործական գործընթացները։

Հերցոգը պնդում է, որ պատմականորեն ճշմարտության ու հորինվածքի տարբերակումը մարդկային ինտելեկտի գործ էր։ Սակայն AI-ի զարգացումը բարդացնում է կեղծիքի բացահայտումը։ «Մենք մեծացել ենք ռադիոյի ու լուսանկարչության հետ։ Հիմա պետք է նույնը սովորենք ինտերնետի հետ»,- խորհուրդ է տալիս Հերցոգը՝ կոչ անելով զարգացնել քննադատական մտածողություն։

Մարդկային կապը և իմաստի կարիքը

Հերցոգի մտորումները ոչ միայն փիլիսոփայական են, այլև խորապես մարդկային։ Նա պատմում է Պանամայում նկարահանման ժամանակ տեղի ունեցած դեպքի մասին, երբ մարդը, գիտակցելով, որ խոստովանությունը ձևական է, այնուամենայնիվ հույս էր գտնում այդ գործընթացում։ Այս պատմությունը, ըստ Հերցոգի, արտացոլում է մարդկանց՝ իմաստ ու կապ փնտրելու ունիվերսալ ձգտումը։

Նա խորհուրդ է տալիս ընթերցողներին ավելի շատ քայլել, կարդալ ու ակտիվորեն շփվել աշխարհով՝ նպաստելով իրական ընկալմանը։ Գիրքը եզրափակվում է զեն-անման, երկտող գլխով՝ ընթերցողին թողնելով մտածելու՝ արդյոք Հերցոգը լուրջ է, թե խաղում է։

Հերցոգի ժառանգությունը. կյանքի ուղին դեպի ճշմարտություն

«Ճշմարտության ապագան» ոչ թե ավանդական հուշագրություն է կամ փիլիսոփայական աշխատություն, այլ՝ պատմությունների, դիտարկումների ու սադրանքների ժողովածու, որը ընթերցողին հրավիրում է վերանայել ճշմարտության բնույթը։ Երբ փաստի ու հորինվածքի սահմանները մշուշոտվում են, Հերցոգի աշխատանքը հիշեցում է՝ ճշմարտությունը միշտ ակնհայտ չէ, բայց իմաստի որոնումը՝ էական է։

Վերներ Հերցոգի ստեղծագործական ուղին մշտապես եղել է իրականության ու առասպելի խաչմերուկում՝ լսարանին դրդելով ոչ միայն ճշմարտությունը, այլև դրա ընկալման ձևը վերանայել։ Տեղեկատվության ու ապատեղեկատվության դարաշրջանում նրա շեշտադրումը որոնման վրա, այլ ոչ թե ճշմարտության տիրապետման, առավել քան երբևէ կարևոր է։ Ընդունելով էքստատիկն ու երկիմաստը՝ Հերցոգը առաջարկում է ոչ թե մակերեսային պատմություններ ընդունել, այլ որոնել այն խորքերը, որոնք դրանք կարող են բացահայտել։