Այս պատմական սև-սպիտակ լուսանկարում ծանր զրահատեխնիկան զբաղեցրել է Բեռլինի Ֆրիդրիխշտրասեի նեղ փողոցը․ հզոր հրանոթների փողերն ուղղված են հակառակորդի դիրքերին, որոնք գտնվում են ընդամենը հարյուր մետր հեռավորության վրա։ 1961 թվականի հոկտեմբերի 27-ին արված այս կադրը ֆիքսել է այն օրհասական պահը, երբ Սառը պատերազմը գաղափարական պայքարից վերածվեց ամերիկյան M48 Patton և խորհրդային Т-54/Т-55 տանկերի ուղիղ ռազմական դիմակայության։ Ասֆալտը թաց է, աշնանային սառը օդում կախված է դիզելային ծուխը, իսկ միջուկային գերտերությունների միջև մնացել են միայն ավազե պարկերն ու ճանապարհային նշանները։ Այս լուսանկարը փաստում է, թե որքան մոտ էր աշխարհը Երրորդ համաշխարհային պատերազմին։
Ինչ է երևում լուսանկարում
Ամերիկյան հատվածից դեպի խորհրդային հատված նայող կադրում մանրամասն երևում է քաղաքային աննախադեպ ռազմական լարվածությունը։ Առաջին պլանում գերիշխում է ամերիկյան M48A1 Patton տանկի զանգվածային կորաձև կորպուսը, որի կողքին կանգնած են թեթև զրահափոխադրիչներ և պողպատե սաղավարտներով ռազմական ոստիկաններ։ Փայտե համեստ պահակակետից, ճանապարհային սպիտակ գծանշումից և հատվածային սահմանի ցուցանակից այն կողմ՝ փողոցի մյուս ծայրում, շարված են խորհրդային տանկերը։ Դրանց ցածր ուրվագծերն ու կլոր աշտարակները հստակ երևում են Ֆրիդրիխշտրասեի երկայնքով։
Կադրի հատկանշական մանրամասներից են նաև շրջապատող քաղաքային միջավայրը․ մինչպատերազմյան բնակելի շենքերի ճակատները նայում են արդիական ռազմական տեխնիկային, իսկ մայթերին կանգնած են հետաքրքրասեր քաղաքացիներ, ովքեր հետևում են տեղի ունեցողին։ Փողոցի նեղությունը միայն ուժեղացնում է վտանգի զգացումը․ այստեղ բաց դաշտ չէ, չկա ռազմավարական տարածություն։ Ցանկացած չմտածված կրակոց կամ նյարդային շարժում կարող էր ակնթարթորեն հանգեցնել գլոբալ աղետի։
Պատմությունը կադրի հետևում
Այս ճգնաժամի անմիջական առիթը ծագել էր մի քանի օր առաջ՝ 1961 թվականի հոկտեմբերի 22-ին։ Բեռլինում ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի ավագ ներկայացուցիչ Էդվին Ալան Լայթները փորձել էր «Չեքփոյնթ Չարլի» անցակետով մտնել Արևելյան Բեռլին՝ օպերային ներկայացում դիտելու։ 1945 թվականի դաշնակցային համաձայնագրերով ԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և ԽՍՀՄ ներկայացուցիչներն ունեին Բեռլինի ողջ տարածքում ազատ տեղաշարժվելու իրավունք և հաշվետու էին միայն օկուպացիոն իշխանություններին, ոչ թե գերմանական նորաստեղծ վարչակազմերին։
Սակայն Արևելյան Գերմանիայի (ԳԴՀ) սահմանապահները պահանջեցին, որ Լայթները ցույց տա իր անձնագիրը։ Հասկանալով, որ դա փորձ է՝ ստիպելու Արևմուտքին դիվանագիտորեն ճանաչել ԳԴՀ-ն, Լայթները հրաժարվեց ենթարկվել՝ պնդելով, որ իրեն ստուգելու իրավունք ունեն միայն խորհրդային պաշտոնյաները։ Նրան թույլ չտվեցին անցնել։ Ի պատասխան՝ ԱՄՆ հատուկ բանագնաց, գեներալ Լյուսիուս Քլեյը որոշեց վճռականորեն պաշտպանել դաշնակիցների իրավունքները։
Հոկտեմբերի 26-ին Քլեյի հրամանով ամերիկյան տասը M48 տանկեր մոտեցան անցակետին։ Շարժիչների խլացուցիչ աղմուկն ու ծուխը լցվեցին սահմանային գոտի։ Խորհրդային արձագանքը չուշացավ։ ԽՍՀՄ ղեկավար Նիկիտա Խրուշչովի անձնական համաձայնությամբ՝ Կառլսհորսթից դուրս բերվեցին խորհրդային 7-րդ գվարդիական տանկային դիվիզիայի տանկերը և հոկտեմբերի 27-ին դիրքավորվեցին ճիշտ ամերիկյան տեխնիկայի դիմաց։ Մոտ 16 ժամ երկու բանակների զրահամեքենաները կանգնած մնացին փողը փողի դեմ՝ լիցքավորված արկերով։
Լուսանկարի ծագումը և հեղինակները
«Չեքփոյնթ Չարլիի» դիմակայությունը դարձավ Սառը պատերազմի ամենաշատ փաստագրված դեպքերից մեկը։ Երբ լուրեր տարածվեցին, որ ամերիկյան զրահատեխնիկան շարժվել է դեպի սահման, արևմտյան լրատվամիջոցների ֆոտոլրագրողները, կինոօպերատորները և ԱՄՆ բանակի կապի կորպուսի լուսանկարիչները շտապեցին Ֆրիդրիխշտրասե։ Հենց հոկտեմբերի 27-ի ցերեկային ժամերին էլ արվեցին այն պատմական կադրերը, որոնք հաջորդ առավոտյան հայտնվեցին համաշխարհային մամուլի առաջին էջերում։
Associated Press, United Press International գործակալությունների և ռազմական արխիվների միջոցով տարածված այս լուսանկարները պահպանվում են ԱՄՆ ազգային արխիվում (NARA) և Ռազմական ժառանգության կենտրոնում՝ դառնալով 20-րդ դարի ամենաճանաչելի պատկերներից մեկը։
Պատմական նշանակությունը
Վաշինգտոնում նախագահ Ջոն Քենեդին խորապես անհանգստացած էր իրավիճակի անվերահսկելի զարգացմամբ։ Բեռլինի անցակետում փաստաթուղթ ստուգելու վեճը չէր կարող պատճառ դառնալ միջուկային պատերազմի։ Ռոբերտ Քենեդու և խորհրդային հետախույզ Գեորգի Բոլշակովի միջոցով բացված գաղտնի կապուղու շնորհիվ երկու գերտերությունները պայմանավորվեցին փոխադարձաբար հետ քաշել տանկերը։
Հոկտեմբերի 28-ի առավոտյան խորհրդային մեկ տանկ նահանջեց մի քանի մետր, ինչին անմիջապես հետևեց ամերիկյան մեկ տանկի նահանջը։ Աստիճանաբար, առանց որևէ կրակոցի, երկու կողմերն էլ լիովին հեռացրին իրենց ծանր զրահատեխնիկան։ Լուսանկարը, սակայն, ապացուցեց գլխավորը՝ Բեռլինի պատի հետևում իրական վերահսկողությունն իրականացնում էր ոչ թե ԳԴՀ ղեկավարությունը, այլ անձամբ Մոսկվան։ Սառը պատերազմի ընթացքում ամերիկյան և խորհրդային զորքերը այլևս երբեք այսքան մոտ և բացահայտ առճակատման մեջ չմտան։