1956 թվականի աշնան այս ազդեցիկ լուսանկարում տեսախցիկն ուղղված է դեպի Բուդապեշտի հանրային շենքերից մեկի տանիքը, որտեղ մարդկանց ուրվագծերը, պարզ երկնքի ֆոնին, տեղից պոկում են հսկայական հնգաթև կարմիր աստղը։ Խորհրդային գերիշխանության անսասան խորհրդանիշը, որ տասնամյակներ շարունակ վերևից իշխում էր քաղաքացիների առօրյա կյանքին, այժմ ծռմռված ու անօգնական կախվել է քիվից՝ զրկված իր երբեմնի հզորությունից։ Այս կադրն ամփոփում է ժամանակակից եվրոպական պատմության բեկումնային պահը, երբ ժողովուրդը գիտակցում է, որ բռնապետության ֆիզիկական հենարանները կարելի է քանդել սեփական ձեռքերով։
Ինչ է պատկերված լուսանկարում
Կոմպոզիցիան հագեցած է շարժմամբ և համատեղ լարված աշխատանքով։ Մի քանի տղամարդիկ բարձրացել են տանիքի եզրին և առանց որևէ պաշտպանիչ միջոցի աշխատում են անմիջապես անդունդի եզրին։ Նրանցից ոմանք քաշում են կապված պարանները, մյուսները լինգերով ու մուրճերով քանդում են պատին ամրացված երկաթյա կոնստրուկցիաները։ Ներքևում՝ փողոցում, հավաքվել է ամբոխը, որը գլուխը վեր բարձրացրած հետևում է աստղի անկմանը՝ լուռ ակնածանքով ու բացահայտ ոգևորությամբ։
Յուրաքանչյուր մանրուք վկայում է տարերային ընդվզման մասին։ Ապստամբները կրում են սովորական քաղաքացիական հագուստ՝ աշխատանքային բաճկոններ, բրդյա վերարկուներ և 1950-ականների հունգարացի բանվորներին ու ուսանողներին բնորոշ գլխարկներ։ Ինքնին աստղը, որը նախագծված էր որպես գաղափարական հավերժության մարմնացում, մարդկային ուժի ճնշման տակ վերածվել է սոսկ դատարկ մետաղաջարդոնի։ Տեսախցիկը ֆիքսել է ոչ թե պետական բեմադրություն, այլ իրական ազատագրման պահը։
Լուսանկարի ետևում եղած պահը
Տեսարանը ծավալվել է 1956 թվականի հոկտեմբերի վերջին կամ նոյեմբերի սկզբին՝ հեղափոխության այն կարճատև օրերին, երբ թվում էր, թե ազատությունն արդեն նվաճված է։ Հոկտեմբերի 23-ի ուսանողական երթից հետո բռնկված ապստամբությունը արագորեն թիրախավորեց խորհրդային տիրապետության տեսանելի նշանները։
Մինչ Քաղաքային զբոսայգում հավաքված հազարավոր մարդիկ տապալում էին Ստալինի բրոնզաձույլ արձանը՝ կտրելով նրա ծնկները, երիտասարդներն ու բանվորները մաքրում էին պետական գերատեսչությունների, կայարանների և գործարանների ճակատամասերը։ Այս աստղերը, որոնք տեղադրվել էին 1940-ականների վերջին՝ Ռակոշիի ստալինյան ռեժիմի օրոք, հաճախ էլեկտրականությամբ լուսավորված ծանր կոնստրուկցիաներ էին։ Դրանք պոկելը պահանջում էր ֆիզիկական հսկայական ճիգ և հնարամտություն՝ պետանվտանգության ծառայության (ÁVH) դիպուկահարների մշտական սպառնալիքի տակ։
Հեղինակն ու լուսանկարի ծագումը
1956 թվականի հունգարական հեղափոխության տեսողական տարեգրությունը ստեղծվել է վտանգի և քաոսի պայմաններում։ Ավստրիայի հետ բացված սահմանով Բուդապեշտ շտապեցին արևմտյան լրագրողներ ու ֆոտոլրագրողներ Magnum-ից, Associated Press-ից և այլ գործակալություններից, մինչդեռ տեղացի հունգարացի լուսանկարիչները փաստագրում էին իրադարձությունները ներսից։
Նման շատ կադրեր արվել են հենց շարքային քաղաքացիների կողմից՝ փոքր Leica կամ Rolleiflex տեսախցիկներով։ Նոյեմբերի 4-ին խորհրդային զորքերի վերադարձից հետո այսպիսի ժապավեններ պահելը կյանքի համար վտանգավոր էր․ դրանք կարող էին հանգեցնել գնդակահարության կամ տաժանակրության։ Հարյուրավոր ժապավեններ թաքցվեցին հատակների տակ կամ գաղտնի դուրս բերվեցին երկրից։ Հետագա տասնամյակներին, հատկապես հունգարական Fortepan բաց թվային արխիվի նախաձեռնությամբ, բազմաթիվ նման լուսանկարներ վերադարձվեցին պատմությանը։
Պատմական ենթատեքստը
Աստղերի ապամոնտաժումը զուգորդվում էր հեղափոխության մեկ այլ նշանավոր խորհրդանիշի ձևավորմամբ՝ ազգային եռագույն դրոշի կենտրոնից կոմունիստական զինանշանի կտրումով։ Իմրե Նադիի նորաստեղծ կառավարությունը հայտարարեց միակուսակցական համակարգի վերացման, Վարշավայի պայմանագրից դուրս գալու և Հունգարիայի չեզոքության մասին։
Սակայն տանիքների վրա տոնվող հաղթանակը կարճատև եղավ։ Մինչ մարդիկ ցնծում էին խորհրդային խորհրդանիշների անկումից, Մոսկվայում արդեն նախապատրաստվում էր «Մրրիկ» ռազմական գործողությունը։ Նոյեմբերի 4-ին խորհրդային տանկերը ներխուժեցին Բուդապեշտ՝ արյան մեջ խեղդելով ապստամբությունը և ստիպելով ավելի քան երկու հարյուր հազար հունգարացիների լքել հայրենիքը։
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Այս լուսանկարը պահպանում է իր ուժը, քանի որ այն մարմնավորում է բռնապետության թվացյալ անխոցելիության փլուզումը։ Տոտալիտար ռեժիմներն իրենց հավերժությունը հաստատում են վերևում տեղադրված հսկա կոթողներով, որոնք պետք է ճնշեն մարդկանց կամքը։ Երբ քաղաքացիները բարձրանում են տանիք և այդ կուռքը գցում ցած, իշխանության առասպելը վայրկյանական հօդս է ցնդում։
Բեռլինի պատի անկումից տասնամյակներ առաջ այս կադրը ձևակերպեց ազատագրման տեսողական լեզուն։ Այն հիշեցնում է, որ նույնիսկ ամենածանր բռնաճնշումների պայմաններում մարդկային ազատության ձգտումը կարող է մաքրել սեփական քաղաքի երկինքը պարտադրված խորհրդանիշներից։