Սև ու սպիտակ լուսանկարը պատկերում է մարդկային աներևակայելի ողբերգություն. կմախքացած մարմիններ, որոնց կողերը ցցված են բարակ մաշկի տակից, ընկած են Կալկաթայի փոշոտ մայթերին: Մայրը, որն ինքը վերածվել է կենդանի ստվերի, գրկել է թույլ, հյուծված երեխային: Հետնաֆոնում եռուզեռով լի կայսերական քաղաքի անտարբեր ճարտարապետությունն է, որը կտրուկ և ցնցող հակադրության մեջ է մտնում իր ոտքերի տակ մահացող մարդկանց հետ: Այս լուսանկարը պարզապես անհատական ողբերգության արձանագրություն չէ. այն պատմական փաստաթուղթ է, որը կոտրեց պատերազմական ժամանակների գրաքննությունը և ստիպեց աշխարհին առերեսվել 1943 թվականի Բենգալիայի մեծ սովին:
Ինչ է պատկերված լուսանկարում
Այս պատկերի տեսողական մանրամասները պահանջում են ուշադիր և ցավոտ դիտարկում: Լուսանկարի հերոսները գյուղական բնակիչներ են, ովքեր մղոններով քայլել են իրենց ավերված գյուղերից դեպի նահանգի մայրաքաղաք Կալկաթա (այժմ՝ Կոլկաթա)՝ սնունդ գտնելու հույսով: Կոմպոզիցիան բնական է և առանց բեմադրության՝ փոխանցելով սովի պատճառած ֆիզիկական ծայրահեղ հյուծվածությունը: Կեսօրվա կիզիչ արևը խորը ստվերներ է գցում զոհերի փոս ընկած այտերի և աչքերի վրա՝ ընդգծելով նրանց անատոմիական փխրունությունը: Նրանց շուրջն առկա իրերի բացարձակ բացակայությունն ընդգծում է Բենգալիայի գյուղացիության լիակատար աղքատացումը: Ի տարբերություն այդ դարաշրջանի պաշտոնական գաղութային դիմանկարների, այս լուսանկարը մերժում է աղետը սրբագրելու կամ կոծկելու ցանկացած փորձ՝ ներկայացնելով կենսաբանական գոյատևման դաժան իրականությունը:
Պահը պատկերի հետևում
Այս լուսանկարն արվել է 1943 թվականի ուշ ամռանը՝ Բենգալիայի սովի բռնկման ամենաթեժ պահին: Այդ ժամանակ Բրիտանական կայսրությունը ներգրավված էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մեջ: 1942 թվականին Ճապոնիայի կողմից Բիրմայի օկուպացումից հետո դեպի Բենգալիա բրնձի կենսական ներկրումը կտրուկ դադարեցվեց: Վախենալով ճապոնական ներխուժումից՝ բրիտանական վարչակազմն իրականացրեց «մերժման քաղաքականություն»՝ ոչնչացնելով հազարավոր տեղական գետային նավակներ և բռնագրավելով բրնձի պաշարները ափամերձ շրջաններում, որպեսզի դրանք չընկնեն թշնամու ձեռքը: Սա, զուգորդվելով պատերազմական գնաճի, սպեկուլյատիվ կուտակումների և դաշնակիցների զորքերի համար սննդի առաջնահերթ մատակարարման հետ, հանգեցրեց տեղական պարենային համակարգի կատարյալ փլուզմանը: Մինչ գյուղերում միլիոնավոր մարդիկ սովամահ էին լինում, Լոնդոնում բրիտանական կառավարությունը՝ վարչապետ Ուինսթոն Չերչիլի գլխավորությամբ, բազմիցս մերժեց Հնդկաստան հացահատիկ ներկրելու համար նավեր տրամադրելու խնդրանքները՝ առաջնահերթությունը տալով եվրոպական պահեստներին:
Լուսանկարիչը և ծագումը
Չնայած մի քանի լուսանկարիչներ փաստագրել են այս ողբերգությունը, սովի ամենակարևոր տեսողական արխիվը ստեղծել է երիտասարդ հնդիկ լուսանկարիչ Սունիլ Ջանահը: Աշխատելով նկարիչ Չիտտապրոսադի հետ՝ Ջանահը շրջել է Բենգալիայի ավերված շրջաններով՝ ծայրահեղ վտանգավոր և ֆիզիկապես ծանր պայմաններում: Իր տեսախցիկով Ջանահը հարյուրավոր կադրեր է արել Հնդկաստանի կոմունիստական կուսակցության «People’s War» շաբաթաթերթի համար:
Ամիսներ շարունակ բրիտանական գաղութատիրական վարչակազմն օգտագործում էր «Հնդկաստանի պաշտպանության կանոնները»՝ արգելելու ցանկացած մամուլի հրապարակում, որը կարող էր վնասել պատերազմական ոգուն կամ վարկաբեկել կայսրությունը: Սակայն 1943 թվականի օգոստոսին Կալկաթայում լույս տեսնող «The Statesman» թերթի խիզախ բրիտանացի խմբագիր Իեն Սթիվենսը կայացրեց պատմական որոշում: Նա շրջանցեց կառավարական գրաքննիչներին և թերթի առաջին էջերում հրապարակեց Ջանահի՝ սովից մահացող մարդկանց ցնցող լուսանկարները: Այս պատկերների հրապարակումը ցնցեց Բրիտանական կայսրությունը՝ անհնարին դարձնելով Լոնդոնի պաշտոնյաների համար շարունակել սովի փաստի ժխտումը:
Պատմական համատեքստ
Այս լուսանկարների հրապարակումը դարձավ ճգնաժամի շրջադարձային կետը: Պատկերների առաջացրած հանրային զայրույթը ստիպեց բրիտանական կառավարությանը փոխարինել անտարբեր փոխարքա լորդ Լինլիթգոյին լորդ Ուեյվելով, ով անմիջապես մոբիլիզացրեց զինվորականներին՝ սնունդ բաժանելու և օգնության ճամբարներ հիմնելու համար: Չնայած այս ուշացած ջանքերին, զոհերի թիվն ահռելի էր: Եթե պաշտոնական գաղութային տվյալներով զոհերի թիվը կազմում էր 1,5 միլիոն, ապա ժամանակակից պատմաբանների և տնտեսագետների (այդ թվում՝ Նոբելյան մրցանակակիր Ամարտյա Սենի) հաշվարկներով՝ սովից և դրա հետևանքով առաջացած հիվանդություններից (խոլերա, մալարիա) մահացել է 3-ից մինչև 4,3 միլիոն մարդ:
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Այսօր Սունիլ Ջանահի՝ 1943 թվականի Բենգալիայի սովի լուսանկարները պահվում են աշխարհի խոշորագույն արխիվներում, այդ թվում՝ «Sunil Janah Trust»-ում և տարբեր ազգային գրադարաններում: Դրանք ծառայում են որպես գաղութատիրական քաղաքականության և պատերազմական անփութության դաժան պատմական մեղադրական դատավճիռ: Այս պատկերները շարունակում են առանցքային նշանակություն ունենալ արհեստական սովի, գաղութային շահագործման և լրագրողական էթիկայի վերաբերյալ գիտական քննարկումներում: Պատկերելով սովի իրական դեմքը՝ այս լուսանկարը արգելված լրահոսից վերածվեց տեսողական անմահ վկայության՝ ապացուցելով, որ տեսախցիկը կարող է հզոր զենք լինել քաղաքական լռության և պատմությունը ջնջելու փորձերի դեմ: