Կադրում կենդանի անատոմիան և կաշվե արտադրանքը միաձուլված են խորհրդավոր ուրվագծում. երկարաճիտ կոշիկի թույլ ուրվագծի ներսում մարդու մատոսկրերը, նախագարշապարն ու կոճոսկրերը շողում են անիրական թափանցիկությամբ՝ ընդգծվելով կոշկատակի մեխերի և մետաղական օղակների սուր, մուգ կետերով: 1896 թվականի սկզբին արված այս ապշեցուցիչ թիթեղը սովորական բժշկական ռենտգեն չէ, այլ փորձարարական «ստվերագիր» (shadowgraph), որը ստեղծել է գյուտարար Նիկոլա Տեսլան Մանհեթենի իր լաբորատորիայում: Այն որսացել է այն պահը, երբ անտեսանելի էլեկտրամագնիսական ուժերն առաջին անգամ ստիպված եղան նյութական հետք թողնել արծաթի էմուլսիայի վրա՝ պատասխանելով 19-րդ դարավերջի ֆիզիկայի առանցքային հարցին. արդյո՞ք հնարավոր է տեսնել կենդանի մարմնի ներսն առանց վիրաբուժական միջամտության:
Ինչ է երևում լուսանկարում
Պատկերը ներկայացնում է սևի, մոխրագույնի և լուսավոր սպիտակի խիստ տոնային ներդաշնակություն: Ամենատպավորիչ մանրամասնությունն այն է, որ պատկերված անձը կոշիկը չի հանել. ոտնաթաթը գտնվում է վիկտորիական դարաշրջանի առօրյա կաշվե ճտքակոշիկի մեջ: Կոշկատակի շուրջ տեղադրված մետաղական գամերն ու մեխերը երևում են ապշեցուցիչ հստակությամբ՝ ասեղների պես ծակելով ստորին եզրագիծը: Ավելի վերևում՝ կոշկաքուղերի մետաղական անցքերը ռիթմիկ ուղղահայաց գիծ են կազմում: Տավարի կաշվի այս պաշտպանիչ շերտի տակ կմախքը բացվում է բացառիկ պարզությամբ. հինգ մատների նուրբ հոդավորումը, նախագարշապարի երկարավուն կորերը և կոճի խիտ զանգվածը: Քանի որ ճառագայթներն ավելի հեշտությամբ են թափանցում փափուկ հյուսվածքների միջով, քան ոսկորի կամ խիտ կաշվի ու մետաղի, այս համադրությունը ստեղծում է անատոմիայի և արդյունաբերական առարկայի յուրահատուկ միաձուլում:
Պատկերի հետևում գտնվող պահը
Այս ստվերագիրն արվել է այն բուռն գիտական մրցավազքի օրերին, որը հաջորդեց 1895 թվականի դեկտեմբերի վերջին Վիլհելմ Կոնրադ Ռենտգենի՝ «X-ճառագայթների» հայտնագործման հայտարարությանը: Տեսլան, որն աշխատում էր Նյու Յորքի Իսթ Հյուսթոն փողոցի 46–48 հասցեում գտնվող իր նոր լաբորատորիայում, իսկույն ճանաչեց երևույթը: Նա դեռևս 1894 թվականին վակուումային խողովակներով փորձերի ժամանակ նկատել էր լուսանկարչական թիթեղների տարօրինակ մգացումը, սակայն 1895 թվականի մարտին Հարավային Հինգերորդ պողոտայի նրա նախորդ արվեստանոցում բռնկված հրդեհը մոխրի էր վերածել նրա բոլոր սարքերն ու վաղ ապակե թիթեղները: Երբ 1896-ի հունվարին Ռենտգենի հայտնագործության լուրը հասավ Ատլանտյան օվկիանոսից այն կողմ, Տեսլան անհապաղ վերականգնեց փորձերը՝ ձգտելով ոչ միայն կրկնել գերմանացի ֆիզիկոսի արդյունքը, այլև հասնել ավելի մեծ հզորության ու հեռավորության:
Տեղադրելով սեփական ոտքը (կամ, ըստ որոշ գրառումների, օգնականի ոտքը) վակուումային խողովակի և լուսազգայուն թիթեղի միջև՝ Տեսլան միացրեց բարձր հաճախականության հոսանքը: Այդ ժամանակներում լուսակայումը կարող էր տևել մի քանի րոպեից մինչև մեկ ժամ: Ստացված արդյունքը ցնցող էր. ճառագայթները հեշտությամբ հաղթահարել էին կոշիկի հաստ կաշին՝ ոսկորների պատկերը դարձնելով բացարձակ ընթեռնելի:
Լուսանկարիչն ու պատմական ծագումը
Այս պատկերի հեղինակը հենց ինքը՝ Նիկոլա Տեսլան էր, ով հանդես էր գալիս և՛ որպես փորձարար ֆիզիկոս, և՛ որպես լուսանկարիչ: Ճառագայթներ ստանալու համար նա չօգտագործեց սովորական Կրուկսի խողովակները, որոնք հաճախ պայթում էին ծանրաբեռնվածությունից, այլ կիրառեց իր սեփական միաբևեռ վակուումային խողովակները, որոնք սնուցվում էին հայտնի «Տեսլայի կոճով» (ռեզոնանսային տրանսֆորմատորով): Տեսլան նախընտրում էր գործածել «ստվերագիր» (shadowgraph) կամ «սկիագրություն» եզրույթը, ինչն ընդգծում էր էմուլսիայի վրա անտեսանելի ճառագայթների ստվեր գցելու օպտիկական բնույթը:
Գիտակցելով արդյունքների կարևորությունը՝ Տեսլան 1896-ի գարնանը մի քանի ստվերագիր ուղարկեց Ռենտգենին Վյուրցբուրգ: Գերմանացի գիտնականը պատասխան նամակում հիացմունք հայտնեց պատկերների բացառիկ հստակության և հակադրության վերաբերյալ: Տեսլան իր մեթոդների մանրամասները հրապարակեց Նյու Յորքի Electrical Review հանդեսում 1896 թվականի մարտին և ապրիլին: Այս արժեքավոր արխիվային նմուշների բնօրինակները պահպանվել են Բելգրադի Նիկոլա Տեսլայի թանգարանում և էլեկտրատեխնիկայի պատմության հավաքածուներում:
Պատմական համատեքստը
1896 թվականի գարունը գիտական էյֆորիայի շրջան էր: Աշխարհի տարբեր անկյուններում լաբորատորիաները շտապում էին ստեղծել ճառագայթային խողովակներ, իսկ հանրային զբոսայգիներում «ոսկորների լուսանկարահանումը» ցուցադրվում էր որպես զվարճանք: Սակայն Տեսլան այն եզակիներից էր, որը հասկացավ երևույթի խորքային լրջությունը: Երբ շատերը կարծում էին, թե ճառագայթումն անվնաս է, իսկ մաշկի այրվածքները վերագրում էին օզոնին կամ ստատիկ էլեկտրականությանը, Տեսլան համակարգված կերպով ուսումնասիրեց դրանց ֆիզիոլոգիական ազդեցությունը: Նա նկատեց մաշկի կարմրությունն ու բորբոքումները և սկսեց կիրառել պաշտպանիչ մետաղական էկրաններ:
Այս ստվերագիրը հանդիսանում է կամուրջ արհեստանոցային փորձարարության և ժամանակակից բժշկական ախտորոշման միջև: Ընդամենը ամիսներ անց նմանատիպ տեխնիկան սկսեց կիրառվել ռազմի դաշտում՝ զինվորների մարմնից գնդակներն ու բեկորները հեռացնելու համար:
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Այսօր Տեսլայի 1896 թվականի ոտնաթաթի ստվերագիրը մնում է ռադիոլոգիայի ծննդյան ամենավառ վկայություններից մեկը: Ի տարբերություն ստերիլ բժշկական ռենտգենների, կոշիկի առկայությունը պատկերին հաղորդում է խորը մարդկային շունչ: Այն պատկերում է մի գյուտարարի, ով Մանհեթենի լաբորատորիայի կիսախավարում սեփական մարմնի վրա փորձարկում էր տիեզերքի անտեսանելի ուժերը: Այս կադրը պահպանում է ճշգրիտ այն սահմանագիծը, որտեղ դասական ֆիզիկան իր տեղը զիջեց ատոմային դարաշրջանին՝ ապացուցելով, որ մարդկային հայացքը կարող է թափանցել անթափանց թվացող նյութի խորքը: