Այս սև-սպիտակ լուսանկարում Պեկինում գտնվող Չինաստանի արվեստի ազգային թանգարանի արտաքին երկաթյա ճաղավանդակը ոչ թե մեկուսացնում է անցորդներին, այլ ծառայում որպես անսպասելի ցուցասրահ գեղարվեստական ապստամբության համար։ Էքսպրեսիոնիստական վրձնահարվածներով կտավները, տուշով աշխատանքներն ու հում փայտից կերտված քանդակները կապված են սրածայր ցանկապատից և հարակից զբոսայգու ծառերից, իսկ միատեսակ մուգ ֆրենչներով ու բանվորական գլխարկներով մարդկանց բազմությունը լուռ ուշադրությամբ զննում է դրանք։ Ժապավենին հավերժացած այս ակնթարթը ֆիքսում է գաղափարական խիստ վերահսկողության առաջին լուրջ ճեղքվածքը՝ ակամա հարցադրում առաջացնելով. ինչպե՞ս քսաներեք ինքնուս երիտասարդների փողոցային ցուցահանդեսը կարողացավ մեկընդմիշտ փոխել մի ամբողջ երկրի մշակութային ընթացքը։
Ինչ է երևում լուսանկարում
Կադրը փոխանցում է պաշտոնական միօրինակության և ազատ ստեղծագործական պոռթկման ակնառու հակադրությունը։ Առաջին պլանում պեկինցիներ են՝ հեծանիվները մայթեզրին հենած, ուս-ուսի կանգնած, որոնք ուսումնասիրում են մի արվեստ, որպիսին 1949 թվականից ի վեր հրապարակավ երբեք չէր ցուցադրվել Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունում։ Պայծառաշող կոլտնտեսականների, Կարմիր բանակի հերոսների և Մաո Ցզեդունի հաղթական դիմանկարների փոխարեն ցանկապատին փակցված են Պաբլո Պիկասոյի ազդեցությունը կրող անկյունային դեմքեր, պոստիմպրեսիոնիստական բնապատկերներ և տառապանքով լի փայտե քանդակներ։
Կոմպոզիցիան պատկերում է պաշտոնական ինստիտուտի մերժումը։ Հետին պլանում վեր է խոյանում Չինաստանի ազգային պատկերասրահի ծանրաշուք, նեոդասական շենքը, որի դռները փակ էին այս նկարիչների առաջ։ Պատկերասրահի ներս չթողնված երիտասարդները պարաններով ու մետաղալարերով գործերը կապել են այգու ճաղերին։ Դիտողները երկարացնում են վզերը, մատնացույց անում առանձին դետալներ և կարդում քամուց ծածանվող ձեռագիր անվանաքարտերը։
Պատմությունը կադրի հետևում
Այս բեկումնային պահը տեղի է ունեցել 1979 թվականի սեպտեմբերի 27-ի առավոտյան։ Ինքնաբուխ ձևավորված «Աստղեր» (Xingxing) գեղարվեստական խմբի անդամները՝ Հուան Ռուեյի, Մա Դեշենի, Վան Կեպինի և Ցյու Լեյլեյի գլխավորությամբ, արշալույսին հավաքվեցին թանգարանի արևելյան ցանկապատի մոտ՝ տեղադրելով ավելի քան 100 ստեղծագործություն։ Խմբի մեջ էին նաև այն ժամանակ դեռևս 22-ամյա Այ Վեյվեյը, Լի Շուանը և Բո Յունը։ Պաշտոնական Նկարիչների միությունը մերժել էր նրանց ցուցադրվելու հայտը։
Սակայն սեպտեմբերի 29-ին Դունչեն շրջանի հասարակական անվտանգության բյուրոյի ոստիկանները ներխուժեցին, ցուցադրությունն անօրինական հայտարարեցին, շրջափակեցին տարածքն ու բռնագրավեցին գործերը։ Դա նկարիչներին չընկճեց. միավորվելով ընդհատակյա «Այսօր» (Jintian) գրական ամսագրի հեղինակների և Ժողովրդավարության պատի շարժման ակտիվիստների հետ՝ հոկտեմբերի 1-ին՝ ՉԺՀ հիմնադրման 30-ամյակի օրը, նրանք դուրս եկան փողոցային երթի՝ վանկարկելով «Մենք պահանջում ենք ժողովրդավարություն և ստեղծագործական ազատություն»։
Լուսանկարիչն ու պահպանումը
Այս պատմական դրվագի արխիվացումը մեծապես պարտական է այն ժամանակ միջազգային մամուլի համար Պեկինը փաստագրող ֆոտոլրագրող Լյու Հյոն Շինգին, ինչպես նաև հենց նկարիչների շրջապատի փաստագրողներին՝ Չի Սյաոնինին և Լի Սյաոբինին։ 1979-ի աշնան անկայուն մթնոլորտում չարտոնված հանրային հավաքներ և ոստիկանական գործողություններ նկարելը կապված էր ֆոտոժապավենների բռնագրավման և ձերբակալության իրական վտանգի հետ։
Տասնամյակներ շարունակ այդ նեգատիվները պահվել են անձնական դարակներում։ Երբ տարիներ անց Պեկինի OCAT կենտրոնում, Հոնկոնգի Art Basel-ում և եվրոպական թանգարաններում բացվեցին հետահայաց ցուցահանդեսներ, այս պատահական թվացող փողոցային կադրերը վերագնահատվեցին որպես չինական ավանգարդի անկյունաքարային վավերագրություն։
Պատմական համատեքստը
Լուսանկարում երևացող մարդկանց դեմքերի տարակուսանքն ու զարմանքը հասկանալու համար հարկ է հիշել նախորդող տասնամյակը։ Մշակութային հեղափոխությունը (1966–1976) ամայացրել էր երկրի հոգևոր կյանքը՝ տեսողական արվեստը հանգեցնելով բացառապես քաղաքական պրոպագանդայի։ Մաո Ցզեդունի մահից և 1978-ի վերջին Դեն Սյաոպինի «Բարեփոխումների և բացության» քաղաքականության մեկնարկից հետո երկրում առաջացավ զգուշավոր հույսի մթնոլորտ։
«Աստղեր» խումբը չինական իրականություն բերեց ոչ միայն նոր տեսողական ոճեր, այլև ողբի, մենակության, վախի և ներանձնական տառապանքի թեմաներ, որոնք տասնամյակներ շարունակ արգելված էին։ Վան Կեպինի «Լռություն» փայտե քանդակը՝ բերանը բաց, բայց համրացած դեմքով, դարձավ խոսքի իրավունքից զրկված սերնդի ցավագին խորհրդանիշը։
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Չնայած կարճատև ազատությունից հետո իշխանությունները կրկին խստացրին վերահսկողությունը, իսկ նկարիչներից շատերը 1980-ականներին ստիպված եղան արտագաղթել, այս բացօթյա ցուցահանդեսը կոտրեց պետական մենաշնորհը արվեստի նկատմամբ։ Արդեն մեկ տարի անց նրանց պաշտոնապես թույլատրվեց ցուցադրվել նույն այդ թանգարանի սրահներում՝ ճանապարհ հարթելով 1985 թվականի «Նոր ալիքի» համար։
Երկաթե ցանկապատին կապված նկարների այս պատկերը հիշեցնում է, որ ժամանակակից արվեստը Չինաստանում չի ծնվել որպես արևմտյան մոդայի կուրորեն ընդօրինակում, այլ եղել է հանրային ազատության և սեփական ինքնությունն արտահայտելու համար մղված անզիջում պայքար։