Թեհրանի խաչմերուկը․ դիմադրություն, մեկուսացում և պայքար օրինականության համար

Թեհրանի օրինականության խաղադրույքը․ FATF-ի ձախողումը և դրա հետևանքները

2025 թվականի հոկտեմբերի 24-ին Իրանի իշխող ռեժիմը ստացավ հարված, որը ցնցեց քաղաքական դաշտը։ Ֆինանսական գործողությունների աշխատանքային խումբը (FATF), որը վերահսկում է փողերի լվացման և ահաբեկչության ֆինանսավորման դեմ պայքարը, հայտարարեց, որ Իրանը մնում է բարձր ռիսկային երկրների սև ցուցակում։ Թեհրանի իշխանությունների համար սա պարզապես վարչական ձախողում չէր․ դա հանրային դատավճիռ էր՝ արտահայտված այն պահին, երբ կառավարությունը կարծես թե նոր դիրքավորվել էր միջազգային հարթակում։

Յոթ տարի շարունակ Թեհրանում իշխանական շրջանակներում վեճեր էին ընթանում՝ արդյոք ստորագրել միջազգային կոնվենցիաները՝ Պալերմոյի և CFT-ի մասին, հույս ունենալով, որ դրանցով հնարավոր կլինի թեթևացնել տնտեսական պատժամիջոցները։ Բայց ռեժիմի ուշացած քայլը՝ այս չափանիշներին համապատասխանելու, կասկածով ընդունվեց արտերկրում և դժգոհությամբ՝ ներսում։ Փոխարենը՝ Իրանը հայտնվեց ավելի խորը մեկուսացման մեջ, իսկ համակարգի «բարեփոխումների» պատրանքը բացահայտվեց։ FATF-ի որոշումը ոչ միայն հարվածեց ռեժիմի հեղինակությանը, այլև խորացրեց ներքին պառակտումները՝ ուժեղացնելով հակասությունները պահպանողականների ու չափավորների միջև։

Այս միջազգային մերժումը անդրադարձավ սովորական իրանցիների վրա․ գնաճը շարունակում է աճել, տնտեսական հնարավորությունները նվազում են, իսկ հասարակության մեջ վստահությունը իշխանության խոստումներին՝ «նորացման» մասին, առավել քան երբևէ մարել է։

Մարդու իրավունքների ճգնաժամ․ մահապատիժներ և քաղաքական բանտարկյալների պայքարը

2025 թվականի հոկտեմբերը հիշվելու է որպես Իրանի նորագույն պատմության ամենախավար ամիսներից մեկը։ «NCRI»-ի տվյալներով, մոտ 300 բանտարկյալ է մահապատժի ենթարկվել՝ վերջին 36 տարիների ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը։ Նրանց թվում եղել է առնվազն յոթ կին, ինչը տխուր ռեկորդ է 1980-ականներից ի վեր։ Այս մահապատիժները լոկ թվեր չեն․ դրանք վկայում են ռեժիմի տագնապի մասին, որն իր ներքին ու տնտեսական խնդիրները փորձում է լուծել դաժան միջոցներով։

Սաքինե Փարվանեի պատմությունը բացահայտում է այն ճնշումները, որոնց ենթարկվում են Իրանի քաղաքական բանտարկյալները։ Կանանց իրավունքների պաշտպան, նա բազմիցս ձերբակալվել է իր գործունեության համար, իսկ վերջին անգամ՝ 2024-ի մարտին, տեղափոխվել է Վաքիլաբադի բանտից Թեհրանի հայտնի Էվինի բանտ։ Նրա դատավարությունը անցել է առանց պաշտպանողի, և նրան մեղադրել են «արտասահմանյան մեդիայի հետ համագործակցության» մեջ։ Վճիռը՝ յոթ ու կես տարվա ազատազրկում, հաստատվել է վերաքննիչ դատարանի կողմից։

Մյուս դեպքը՝ 67-ամյա Զահրա Շահբազ Թաբարիի, ով մահապատժի է դատապարտվել ընդամենը տասը րոպե տևած «անարդար դատավարությունից» հետո, միջազգային քննադատության ալիք է առաջացրել։ «Amnesty International»-ը պահանջում է նրա դատավճռի չեղարկումը, ընդգծելով, որ պարտադրանքները և սպառնալիքները հաճախ են Իրանի դատական համակարգում։

Այս պատմությունները մեկուսացված չեն․ դրանք արտացոլում են ճնշման ընդհանուր մոդելը, որի դեմ պայքարն ուժգնանում է թե՛ Իրանում, թե՛ սփյուռքում։ Սիդնեյից մինչև Սուրբ Գալեն, «Իրանի ժողովրդական մոջահեդների կազմակերպության» (PMOI/MEK) կողմնակիցները պահանջում են վերջ դնել մահապատիժներին և ազատ արձակել բոլոր քաղաքական բանտարկյալներին։ Նրանց ուղերձը հստակ է․ մարդու իրավունքների խախտումների համար պատասխանատվությունը պետք է դառնա գործնական պահանջ։

Դիմադրության և միասնության կոչեր՝ Թեհրանի մզկիթներից

Այս լարված ֆոնին, Թեհրանի ուրբաթօրյա աղոթքի առաջնորդի ուղերձը ստանում է յուրահատուկ նշանակություն։ Հոջաթոլիսլամ Մոհամմադ Ջավադ Հաջ Ալի Աքբարին՝ Թեհրանի ժամանակավոր իմամը, իր քարոզում կոչ է արել պահպանել ազգային միասնությունն ու դիմադրությունը՝ ԱՄՆ-ի գերիշխանությանը դիմակայելու միակ ճանապարհը համարելով։ Նա հիշեցրել է Աբան 13-ի՝ «Համաշխարհային ամբարտավանության դեմ պայքարի ազգային օրվա» մասին, որ Իրանում նշվում է որպես պայքարի խորհրդանիշ։ Աքբարին իր խոսքում կապ է ստեղծել 1953-ի հեղաշրջումից մինչև Իմամ Խոմեյնիի աքսորը, ուսանողների ջարդը և ԱՄՆ դեսպանատան գրավումը՝ նշելով, որ ԱՄՆ-ի թշնամությունն Իրանի նկատմամբ ունի 72 տարվա պատմություն։

Նրա խոսքով՝ ԱՄՆ-ն ու սիոնիստական ռեժիմը ամենաատելի կառավարություններն են աշխարհում։ Միասնությունը և դիմադրությունը, ըստ նրա, միակ միջոցներն են ապահովելու Իրանի ինքնությունը և բարեկեցությունը։ Այս ելույթը, միաժամանակ պատմական ակնարկ և քաղաքական կոչ, նպատակ ունի համախմբել ռեժիմի կողմնակիցներին՝ ներքին պառակտման և հասարակական դժգոհության պայմաններում։

Հասարակական դժգոհություն և օրինականության ճգնաժամ

Այնուամենայնիվ, պաշտոնական քարոզչությունից դուրս, Իրանում ձևավորվում է այլ իրականություն։ Իսլամական հեղափոխությունից 46 տարի անց, Թեհրանի ղեկավարները բախվում են օրինականության խոր ճգնաժամի։ Նույնիսկ պաշտոնական՝ լայնորեն կեղծված՝ 2023 և 2024թթ. ընտրությունների թվերը ցույց են տալիս, որ առնվազն 60 տոկոս իրանցիներ մերժում են գործող համակարգը։ Անկախ վերլուծաբանները նշում են, որ իրական աջակցությունը կարող է կազմել ընդամենը 10 տոկոս։

Երկրի ողջ տարածքում ձևավորվում է նոր բողոքի ալիք, որը մերժում է թե՛ ներքին բռնաճնշումները, թե՛ արտաքին ձախողումները։ «Մեր թշնամին այստեղ է՝ նրանք ստում են, դա Ամերիկան չէ»՝ այս կարգախոսը հնչում է փողոցներում և սոցիալական ցանցերում՝ մարտահրավեր նետելով պետական քարոզչությանը։ Շատերի համար Թեհրանի «արտաքին թշնամու» մասին պնդումները այլևս վստահություն չեն ներշնչում։

Ռեժիմի պատասխանը կանխատեսելի է․ նոր բռնաճնշումներ, նոր մահապատիժներ և քաղաքացիական հասարակության վերահսկողության խստացում։ Բայց որքան խորանում է ճնշման շրջանակը, այնքան մեծանում է իշխանության ու ժողովրդի միջև անդունդը, և հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք ներկայիս կարգը կարող է երկար դիմակայել։

Միջազգային համերաշխություն և ապագայի ուղի

Սիդնեյից մինչև Շվեյցարիա, իրանական սփյուռքը ակտիվանում է։ Քաղաքական բանտարկյալների պաշտպանության և մահապատժի դեմ պայքարի ցույցերը ոչ միայն խորհրդանշական են, այլև միջազգային պատասխանատվության պահանջ։ Կազմակերպիչները պահանջում են մահապատժի ամբողջական վերացում և բոլոր քաղաքական բանտարկյալների անհապաղ ազատում։

Միաժամանակ, «Amnesty International»-ը և «NCRI»-ն շարունակաբար բարձրաձայնում են խախտումները, ապահովելով, որ Սաքինե Փարվանեի և Զահրա Շահբազ Թաբարիի նման մարդկանց պատմությունները չմոռացվեն։ Իրավունքի համար պայքարը՝ թե՛ Իրանում, թե՛ արտերկրում, շարունակվում է։

Թեհրանը կանգնած է խաչմերուկի առաջ․ իշխանության կոչերը դիմադրության և միասնության մասին հակադրվում են հասարակության արդարության, արժանապատվության և իրական փոփոխության պահանջներին։ Միջազգային մանևրների և ներքին բռնաճնշումների միջոցով օրինականություն ձեռք բերելու ռեժիմի փորձերը գնալով դառնում են անարդյունավետ, իսկ ակտիվիստների և հասարակ քաղաքացիների քաջությունը շարունակում է լուսավորել պատասխանատվության և բարեփոխումների ուղին։