Չկարգավորվող թափոններ․ հետաքննությունը պարզել է, որ Այովայի պետական տվյալների բազան բաց է թողել հազարավոր անասնապահական համալիրներ

«Բնապահպանական աշխատանքային խմբի» (EWG) կողմից իրականացված ծավալուն հետաքննությունը պարզել է, որ Այովա նահանգի կենդանիների կերակրման կայանների պաշտոնական կարգավորող տվյալների բազան չի ներառում հազարավոր գործող անասնապահական համալիրներ։ Այս անհամապատասխանությունը բուռն քաղաքական բանավեճեր է առաջացրել նահանգում կուտակվող գոմաղբի ահռելի ծավալների, ջրի լուրջ աղտոտման և հանրային առողջության ճգնաժամի վերաբերյալ։

Օգտագործելով մինչև 2025 թվականի հուլիսը թարմացված տվյալները՝ EWG-ի հետազոտողները մեկ տարի շարունակ ուսումնասիրել են արբանյակային լուսանկարները, օդային պատկերները և պետական արխիվները՝ Այովայում հայտնաբերելով 15,309 գործող անասնապահական կայան։ Այս թիվը ավելի քան 4,000-ով գերազանցում է Այովայի բնական պաշարների դեպարտամենտի (DNR) պաշտոնական բազայում առկա շուրջ 11,000 համալիրների ցուցակը։ Սա նշանակում է, որ նահանգի անասնապահական ենթակառուցվածքների հսկայական մասը գործում է պաշտոնական վերահսկողությունից դուրս։

Կարգավորման բացը․ վերահսկողություն և իրականություն

Երկու տվյալների բազաների միջև առկա տարբերությունը պարտադիր չէ, որ վարչական անփութության հետևանք լինի, այլ արտացոլում է օրենսդրական համակարգի բացերը։ Այովայի DNR-ն պարզաբանել է, որ իր տվյալների բազան ստեղծվել է բացառապես պետական և դաշնային օրենքներով սահմանված կարգավորվող օբյեկտները հաշվառելու համար։ Այն չի ներառում փոքր փակ համալիրներն ու բաց հարթակները, որոնք դուրս են պետական վերահսկողության սահմաններից։

Մինչդեռ EWG-ի հետազոտողները նպատակ են ունեցել քարտեզագրել նահանգի ողջ գյուղատնտեսական պատկերը։ Եթե DNR-ի բազան հիմնականում ներառում է 300-ից ավելի «կենդանական միավոր» ունեցող տնտեսությունները, ապա EWG-ն հաշվառել է 50 և ավելի միավոր ունեցող բոլոր կայանները։ Ըստ ԱՄՆ Շրջակա միջավայրի պահպանության գործակալության (EPA) ստանդարտների՝ մեկ կենդանական միավորը հավասար է 1000 ֆունտ կենդանի քաշի (մոտավորապես մեկ խոշոր եղջերավոր անասուն, 2.5 խոզ կամ 125 հավ)։

«Մենք կարծում էինք, որ չափազանց կարևոր է իմանալ Այովայի բոլոր անասնապահական համալիրների տեղը և հասկանալ, թե որտեղ է արտադրվում գոմաղբը, որպեսզի գնահատենք դրա իրական ազդեցությունը ջրի որակի և հանրային առողջության վրա»,- նշել է EWG-ի գյուղատնտեսության և կլիմայի հետազոտությունների գծով ավագ տնօրեն և զեկույցի համահեղինակ Էն Շեչինգերը։

Խոշորացում և 107 միլիոն տոննա թափոնների բեռը

Հետազոտությունը փաստում է նաև Այովայի անասնապահության ոլորտի շարունակական խոշորացումը։ 2025 թվականին հետազոտողները հայտնաբերել են 4,444 խոշոր համալիր (1,000 և ավելի կենդանական միավոր), ինչը 12.9%-ով ավելի է 2019 թվականի համեմատ (3,936 համալիր)։

Այս խոշորացումը հանգեցրել է թափոնների ահռելի կուտակման։ Ըստ հաշվարկների՝ 2025 թվականին Այովայի անասնապահական տնտեսություններն արտադրել են 107.6 միլիոն տոննա գոմաղբ, ինչը համարժեք է նահանգի յուրաքանչյուր բնակչի հաշվով տարեկան մոտ 33 տոննա թափոնի։ Հայտնաբերված տնտեսությունների 66%-ը կազմում են խոզաբուծական համալիրները։ Ընդ որում, խոշոր տնտեսությունները, որոնք կազմում են ընդհանուր կայանների միայն 29%-ը, արտադրում են նահանգի ողջ գոմաղբի շուրջ 60%-ը։

Ազդեցությունը խմելու ջրի և հանրային առողջության վրա

Քանի որ կուտակված թափոնների մեծ մասն օգտագործվում է որպես պարարտանյութ մոտակա դաշտերում, անձրևաջրերի միջոցով դրանց արտահոսքը գետեր և ստորգետնյա ջրեր տեղի է ունենում անընդհատ։ Ջրում նիտրատների բարձր պարունակությունը վտանգավոր է հատկապես նորածինների համար՝ առաջացնելով «կապույտ մանկան համախտանիշ» (մետհեմոգլոբինեմիա), որը սահմանափակում է թթվածնի տեղափոխումն արյան մեջ։ Այն նաև կապվում է հաստ աղիքի քաղցկեղի առաջացման բարձր ռիսկի հետ։

Այովայի DNR-ի 2025 թվականի հաշվետվության համաձայն՝ նիտրատների սահմանային թույլատրելի քանակի գերազանցումը եղել է խմելու ջրի որակի ամենատարածված խախտումը նահանգում։ Արձանագրվել է 36 խախտում 13 ջրամատակարարման համակարգերում, ինչն ազդել է 2,479 սպառողի վրա։

2025 թվականի ամռանը Դե Մոյն և Ռաքուն գետերում նիտրատների մակարդակը հասել է ռեկորդային ցուցանիշների, ինչի պատճառով Դե Մոյնի մետրոպոլիտենում պատմության մեջ առաջին անգամ արգելվել է սիզամարգերի ջրումը։ Բարձր աղտոտվածությունը պահպանվել է նաև ձմռանը՝ ստիպելով «Կենտրոնական Այովայի ջրմուղ» (Central Iowa Water Works) ընկերությանը 2026 թվականի հունվարին գործարկել նիտրատների մաքրման կայանը, իսկ 2026 թվականի ամռանը նորից ժամանակավոր արգելք սահմանել ջրման համար։

Օրենսդրական փակուղի և բարեփոխումների պահանջը

EWG-ի զեկույցը նոր թափ է հաղորդել նահանգում ընթացող քաղաքական բանավեճերին։ Դեմոկրատ սենատոր Արտ Սթեյդը (Սիդար Ռափիդս) վերջին տարիներին բազմիցս օրենսդրական նախաձեռնություններ է ներկայացրել ջրի որակի պահպանման և նոր խոշոր համալիրների կառուցման վրա ժամանակավոր արգելք (մորատորիում) սահմանելու վերաբերյալ։

Այնուամենայնիվ, հանրապետականների կողմից վերահսկվող Այովայի օրենսդիր մարմնում այս նախագծերը մշտապես տապալվել են՝ ագրարային լոբբիի ազդեցության պատճառով։ «Շատ բան կարելի է անել, օրինակ՝ խստացնել տուգանքներն ու գոմաղբի կառավարման պահանջները»,- նշել է Սթեյդը։

«Food & Water Watch» կազմակերպության իրավաբանական տնօրեն Թարա Հայնցենը խստորեն քննադատել է նահանգի իշխանություններին՝ նշելով, որ «Այովայի կողմից իրականացվող ջայլամային քաղաքականությունը տապալում է հանրային առողջության և շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը»։ Կազմակերպությունը պահանջում է, որ խոշոր տնտեսությունները պարտադիր ստանան դաշնային թույլտվություններ «Մաքուր ջրի մասին» օրենքի (Clean Water Act) համաձայն, և ներդրվի ջրի որակի մշտական մոնիտորինգի համակարգ։