Նախագահական հրամանագիր և թանգարանային պատումներ
ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը ստորագրել է «Սմիթսոնյան ինստիտուտի նկատմամբ վստահության վերականգնում» վերտառությամբ հրամանագիր, որով ՆԳՆ-ին և Ազգային պարկերի ծառայությանը (NPS) հանձնարարվել է ժամանակավոր ցուցանակներ և ցուցադրություններ տեղադրել Սմիթսոնյան ինստիտուտի Ամերիկյան պատմության ազգային թանգարանի հարակից տարածքներում։ Այս քայլը վկայում է դաշնային հաստատությունների մշակութային պատումները վերաձևակերպելու վարչակազմի վճռականության մասին, որոնք, Սպիտակ տան պնդմամբ, գտնվում են «գաղափարական գրավման» տակ։
2026 թվականի հուլիսի 24-ին ստորագրված հրամանագիրը պահանջում է, որ Ազգային պարկերի ծառայությունը օգտագործի թանգարանին հարող մայթերն ու անցուղիները՝ այցելուներին տեղեկացնելու Սպիտակ տան պատվերով պատրաստված «Փրկելով Ամերիկայի պատմությունը» զեկույցի բացահայտումների մասին։ Զեկույցում պնդվում է, որ թանգարանը հրաժարվել է «ազգային ընդհանուր ժառանգության» պահապանի իր դերից՝ հօգուտ «սոցիալական արդարության և հասարակության արմատական վերափոխման գաղափարների»։
Վարչական և իրավական սահմանափակումներ
Քանի որ Սմիթսոնյան ինստիտուտը գործում է որպես անկախ կառույց՝ Կառավարիչների խորհրդի ղեկավարությամբ (որի կազմում են ԱՄՆ փոխնախագահը, Գերագույն դատարանի նախագահը և Կոնգրեսի անդամներ), գործադիր իշխանությունը չունի թանգարանի ղեկավարությունը հեռացնելու կամ ցուցադրությունները միակողմանիորեն փոխելու ուղղակի լիազորություն։ Թիրախավորելով ՆԳՆ-ի իրավասության տակ գտնվող դաշնային տարածքը՝ վարչակազմը շրջանցում է թանգարանի կառավարման կառուցվածքը՝ իր սեփական «ուղղիչ» ուղերձները տեղադրելով այցելուների ճանապարհին։
Այս հրամանագիրը հաջորդել է Սմիթսոնյան ինստիտուտի ղեկավարության նկատմամբ ակտիվ քննադատությանը։ Այս շաբաթ Ամերիկյան պատմության ազգային թանգարանի տնօրեն դոկտոր Անթեա Հարթիգը ենթարկվել է Կոնգրեսի ենթահանձնաժողովների կոշտ հարցաքննությանը, որտեղ թանգարանը մեղադրվել է «արթուն գաղափարախոսությամբ (woke ideology) վարակված լինելու» մեջ։
Հետևանքներ և ինստիտուցիոնալ համատեքստ
Հակամարտությունը կենտրոնացած է ամերիկյան պատմության մեկնաբանության շուրջ, հատկապես Անկախության հռչակագրի 250-ամյակի համատեքստում։ Սպիտակ տան զեկույցը քննադատում է հաստատությանը՝ Հռչակագիրը ստորագրած 56 անձանց պատշաճ կերպով չմեծարելու համար։ Ի պատասխան այս մեղադրանքների՝ դոկտոր Հարթիգը պաշտպանել է թանգարանի մասնագիտական չափանիշները՝ նշելով. «Միշտ էլ բարելավման տեղ կա, սակայն ես գիտեմ նաև այն գեղեցկությունը, ոգեշնչումը և փորձառությունը, որ առկա են մեր հավաքածուներում և ցուցադրություններում»։
Սմիթսոնյան ինստիտուտը տարեկան ստանում է մոտ 1 միլիարդ դոլարի դաշնային հատկացումներ, ինչը այն դարձնում է օրենսդրական ճնշումների նկատմամբ խոցելի։ Սակայն այս հրամանագիրը սովորական բյուջետային վերահսկողությունից ավելի ուղղակի և հրապարակային առճակատում է։