Աշխարհաքաղաքական բարդ իրավիճակում ԱՄՆ վերջին հարվածները Իրանի միջուկային օբյեկտներին առաջացրել են լայն քննարկումներ դրանց արդյունավետության և Իրանի միջուկային ծրագրի ապագայի վերաբերյալ: ԱՄՆ պաշտոնյաների, հետախուզական գործակալությունների և Իրանի իշխանությունների հակասական գնահատականները միջազգային հանրությանը թողել են անորոշության մեջ՝ կապված հարվածների երկարաժամկետ ազդեցության հետ:
«Գիշերային մուրճ» գործողությունը. հարվածները և նրանց անմիջական ազդեցությունը
2025 թվականի հունիսի 22-ին ԱՄՆ-ն իրականացրեց համակարգված հարվածներ Իրանի երեք հիմնական միջուկային օբյեկտների՝ Ֆորդոյի, Նաթանզի և Իսֆահանի վրա: Գործողությունը, որը կոչվեց «Գիշերային մուրճ», իրականացվեց Իսրայելի հետ համագործակցությամբ, որը հուլիսի 13-ից ակտիվ ռազմական գործողություններ էր իրականացնում Իրանի դեմ: Ըստ Middle East Eye-ի, հարվածները նպատակ ունեին կասեցնել Իրանի միջուկային կարողությունները:
ԱՄՆ-ի կառավարությունը նախնական զեկույցներում ներկայացնում էր գործողությունը որպես «հաջողության պատմություն»: Պենտագոնի խոսնակ Շոն Փարնելը հայտարարեց, որ օբյեկտները «լիովին և ամբողջությամբ ոչնչացվել են», իսկ նախագահի մամուլի քարտուղարի տեղակալ Աննա Քելլին ընդգծեց, որ «Ամերիկան և աշխարհը ավելի անվտանգ են դարձել» այս գործողության արդյունքում:
Հակասական հետախուզական գնահատականներ
Այնուամենայնիվ, հետագա հետախուզական գնահատականները կասկածի տակ դրեցին այս պնդումները: NBC News-ի հուլիսի 17-ի զեկույցում, որը հղվում էր հինգ գործող և նախկին պաշտոնյաների վրա, նշվում էր, որ Ֆորդոյի օբյեկտը լուրջ վնասներ է կրել, մինչդեռ Նաթանզի և Իսֆահանի օբյեկտները միայն մասամբ են վնասվել: Ըստ զեկույցի, Իրանը կարող է վերականգնել ուրանի հարստացման գործընթացը այս օբյեկտներում մի քանի ամսվա ընթացքում՝ խարխլելով գործողության երկարաժամկետ նպատակները:
ԱՄՆ Պաշտպանության հետախուզության գործակալության նախնական գնահատականը, որը հրապարակվեց CNN-ի կողմից, նույնպես հաստատեց այս տեսակետը՝ նշելով, որ Իրանի միջուկային ծրագիրը հետ է մղվել միայն մի քանի ամիս: Սպիտակ տունը կոշտ արձագանքեց այս գնահատականին՝ անվանելով այն «նախնական» և «ցածր վստահության»: ԿՀՎ տնօրեն Ջոն Ռատքլիֆը անսովոր քայլ կատարեց՝ հայտարարելով, որ Իրանի երեք միջուկային օբյեկտները «լրջորեն վնասվել են»:
Իրանի արձագանքը և տարածաշրջանային հետևանքները
Իրանի արձագանքը հարվածներին նույնպես հակասական էր: Արտգործնախարարության խոսնակ Էսմայիլ Բաղաին հայտարարեց, որ օբյեկտները «լուրջ վնասներ են կրել», ինչը Թրամփի վարչակազմը օգտագործեց քննադատական զեկույցներին հակադարձելու համար: Սակայն Իրանի գերագույն առաջնորդ այաթոլա Ալի Խամենեին նվազեցրեց հարվածների ազդեցությունը՝ մեղադրելով ԱՄՆ-ին իրադարձությունները չափազանցնելու մեջ և պնդելով, որ հարվածները «ոչ մի նշանակալից բան չեն արել»:
Պատասխան հարվածով Իրանը բալիստիկ հրթիռներ արձակեց Կատարում գտնվող ԱՄՆ-ի Ալ-Ուդեյդ ռազմաբազայի վրա՝ հարված, որը նախապես համաձայնեցվել էր Վաշինգտոնի և Դոհայի հետ՝ հետագա լարվածությունից խուսափելու նպատակով: Տասներկու օր տևած ինտենսիվ բախումներից հետո ԱՄՆ-ն միջնորդեց հրադադարի հաստատմանը Իսրայելի և Իրանի միջև՝ ժամանակավորապես դադարեցնելով ռազմական գործողությունները:
Ավելի լայն հետևանքներ ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների համար
Հարվածները և դրանց հետևանքները մեծ ազդեցություն ունեն ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունների և Մերձավոր Արևելքի վրա: Նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարել է Իրանի հետ բանակցությունները վերսկսելու պատրաստակամության մասին, սակայն նշել է, որ «չի շտապում խոսել, քանի որ մենք ոչնչացրել ենք նրանց օբյեկտը»: Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշկյանը նույնպես բաց է թողել բանակցությունների հնարավորությունը, սակայն դեռևս ոչ մի պաշտոնական հանդիպում չի նշանակվել:
Միևնույն ժամանակ, Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն, ըստ The Hill-ի, լոբբինգ է իրականացնում ԱՄՆ-ի վրա՝ նոր հարվածներ հասցնելու համար՝ կանխելու Իրանի միջուկային և հակաօդային պաշտպանության կարողությունների վերականգնումը: Իսրայելը հատկապես մտահոգված է Իրանի կողմից չինական մակերես-օդ հրթիռների համակարգերի ձեռքբերմամբ, ինչը կարող է ուժեղացնել նրա պաշտպանական հնարավորությունները:
Պատմական համատեքստ և ապագա հեռանկար
ԱՄՆ հարվածները տեղի են ունենում Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ երկար տարիների վեճի ֆոնին: 2015 թվականի համատեղ գործողությունների համապարփակ ծրագրից (JCPOA) ԱՄՆ-ի դուրս գալուց հետո Իրանի միջուկային ծրագրի սահմանափակման ջանքերը բախվել են բազմաթիվ մարտահրավերների: «Գիշերային մուրճ» գործողության խառը արդյունքները ընդգծում են ռազմական միջամտության միջոցով երկարաժամկետ լուծումներ գտնելու բարդությունները:
Քանի դեռ ժամանակն անցնում է, միջազգային հանրությունը բաժանված է հարվածների արդյունավետության և ապագա քայլերի շուրջ: Ոմանք պնդում են, որ գործողությունը արժեքավոր ժամանակ է ապահովել, իսկ մյուսները զգուշացնում են, որ դա կարող է ավելի խորացնել հակամարտությունը՝ բարդացնելով ապագա դիվանագիտական ջանքերը:
Միայն ժամանակը ցույց կտա այս իրադարձությունների իրական ազդեցությունը Մերձավոր Արևելքի կայունության և համաշխարհային միջուկային լանդշաֆտի վրա: