Սպիտակ, անհնազանդ մազերով շրջանակված դեմք, չարաճճիությամբ փայլող աչքեր և տեսախցիկի ուղղությամբ ցուցադրաբար դուրս հանված լեզու։ Ավտոմեքենայի պատուհանից արված այս հանրահայտ լուսանկարում Ալբերտ Էյնշտեյնը ներկայանում է ոչ թե որպես ծանրաբարո նոբելյան դափնեկիր կամ ատոմային դարաշրջանի խոժոռ տեսաբան, այլ որպես հանճարեղ ապստամբ, որը ծաղրում է պաշտոնական պաթոսն ու փառքի ծեսերը։ Ինչպե՞ս Նյու Ջերսիի մի ցուրտ երեկոյի ընթացքում արված այս ակնթարթային ժեստը վերածվեց քսաներորդ դարի ամենաճանաչելի տեսողական խորհրդանիշներից մեկի։
Ինչ է պատկերված լուսանկարում
Բնօրինակ լուսանկարի չկտրված տարբերակում Էյնշտեյնը նստած է մուգ ավտոմեքենայի հետևի նստատեղին՝ Փրինսթոնի հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտի նախկին տնօրեն Ֆրենկ Էյդելոտի և նրա տիկնոջ՝ Մարի Ժանետ Օսգուդի միջև։ 1950-ականների լրագրողական ֆոտոխցիկների կոպիտ լույսը ընդգծում է մեքենայի դռան եզրագիծը և պայծառ լուսավորում գիտնականի վերարկուն ու նրա 72-ամյա դեմքի կնճիռները։ Մինչ մեքենայում գտնվող մյուս երկու ուղևորները պահպանում են զուսպ ու լուրջ կեցվածք, Էյնշտեյնը ամբողջությամբ կոտրում է ակադեմիական պարկեշտության կանոնները՝ լայն բացելով բերանն ու լեզուն հանելով անմիջապես օբյեկտիվի դիմաց։
Կադրի հետևում գտնվող ակնթարթը
Պատմությունը տեղի է ունեցել 1951 թվականի մարտի 14-ին։ Գործընկերներն ու ընկերները Փրինսթոնում հավաքվել էին նշելու ֆիզիկոսի 72-րդ տարեդարձը։ Ողջ երեկոյի ընթացքում ֆոտոլրագրողների բազմությունը հետապնդում էր Էյնշտեյնին՝ անդադար խնդրելով ժպտալ և դիրք ընդունել։ Երբ խնջույքն ավարտվեց և գիտնականը նստեց մեքենան՝ տուն գնալու նպատակով, նա ծայրահեղ հոգնած էր լրագրողների ճնշումից։ Մեքենայի դուռը փակելուն պես մի խումբ լուսանկարիչներ կրկին շրջապատեցին այն՝ պահանջելով ևս մեկ ժպիտ։ Էյնշտեյնը բացականչեց. «Բավական է, բավակա՛ն է»։ Սակայն երբ լուսանկարիչներից մեկը շարունակեց համառորեն խնդրել ևս մեկ կադր, գիտնականը հերթական հերթապահ ժպիտի փոխարեն շրջվեց և հանեց լեզուն։
Լուսանկարիչը և լուսանկարի ճակատագիրը
Այդ պատմական կադրի հեղինակը International News Photos գործակալության ֆոտոլրագրող Արթուր Սասեն էր։ Զինված լինելով Speed Graphic խոշորաֆորմատ ապարատով՝ Սասեն միակն էր, ով հասցրեց սեղմել փականը ճիշտ այն վայրկյանին, երբ Էյնշտեյնը ծամածռություն արեց։ Լուսանկարը խմբագրություն հասնելուն պես բուռն վեճեր առաջացրեց․ խմբագիրները տատանվում էին՝ արդյոք պատշաճ է հրապարակել աշխարհահռչակ մտածողի նման անպատկառ պատկերը։ Ի վերջո, գործակալությունը տարածեց կադրը, և այն հայտնվեց ամերիկյան թերթերի էջերում։
Սակայն լուսանկարի իրական փառքը կերտեց հենց ինքը՝ Էյնշտեյնը։ Նա այնքան հավանեց ստացված կադրը, որ գործակալությունից պատվիրեց ինը օրինակ՝ խնդրելով կտրել մեքենայի միջավայրն ու մյուս ուղևորներին, որպեսզի մնա միայն իր դեմքը։ Այդ օրինակները նա ուղարկեց մտերիմներին որպես բացիկներ։ Դրանցից մեկը նվիրվեց CBS-ի հայտնի մեկնաբան և գիտահանրամատչելի հաղորդումների վարող Հովարդ Սմիթին։ Լուսանկարի դարձերեսին Էյնշտեյնը գերմաներենով գրեց մի ուշագրավ մակագրություն. «Այս ժեստը ձեզ դուր կգա, քանի որ այն հասցեագրված է ողջ մարդկությանը։ Շարքային քաղաքացին կարող է իրեն թույլ տալ այն, ինչ չէր համարձակվի ոչ մի դիվանագետ»։
Պատմական համատեքստը
1951 թվականի գարունը ԱՄՆ-ում ծանր ու լարված ժամանակաշրջան էր։ Սառը պատերազմի թեժացումը, Կորեական պատերազմը և մակարտիզմի հակակոմունիստական հիստերիան ճնշում էին ազատ միտքն ու համալսարանական միջավայրը։ Որպես խաղաղասեր, սոցիալիստական համոզմունքներ ունեցող և ռասայական հավասարության ջատագով՝ Էյնշտեյնը գտնվում էր ՀԴԲ-ի (FBI) մշտական հսկողության տակ։ Ընդհանուր վախի և քաղաքական հարմարվողականության այդ մթնոլորտում Էյնշտեյնի անկեղծ, չարաճճի արարքը ընկալվում էր ոչ թե պարզապես որպես կատակ, այլ որպես հաստատուն մերժում պարտադրված կեղծ բարեպաշտությանն ու իշխանական ճնշումներին։
Ինչու է այն կարևոր այսօր
Ավելի քան յոթ տասնամյակ անց Արթուր Սասեի արած կադրը մնում է գիտական հանճարի ամենասիրված տեսողական մարմնավորումը։ Այն կոտրեց հեռավոր ու անմատչելի գիտնականի ավանդական կարծրատիպը՝ ցույց տալով, որ բացառիկ ինտելեկտը կարող է ուղեկցվել ինքնահեգնանքով, մարդկային անկեղծությամբ և ներքին բացարձակ ազատությամբ։ Այդ միակ վայրկյանը հիշեցնում է, որ իսկական մեծությունը երբեք չի վախենում ծիծաղել ինքն իր և աշխարհի կեղծավորության վրա։